Tuhinga 4 o te raupapa — AI Governance for Communities

He rūma iti ake i tāu e whakaaro ana

Mo te ariā, te aroha tangata, te rangatiratanga, me te tangata e whakatau ana he aha te atamai hangarua ka noho ai

Paenga-whāwhā 2026 · My Digital Sovereignty · Ngā Tuhinga Katoa

He wāhanga tēnei o tētahi raupapa e rima ngā wāhanga. Tīmata ki te Tuhinga 1: What Is AI, Really? mēnā he hou koe ki te raupapa, pānuitia rānei te Tuhinga 3: Models of AI Governance mō te wāhanga o mua.

Mēnā kua oti i a koe te pānui i tētahi tuhinga mō te mātauranga hangarua, ā, kua pōraruraru ake koe i mua, kei te pai tō noho tahi. He iti rawa ngā tāngata — tae atu ki te tokomaha o ngā kaihanga pūnaha — e tino mārama ana ki te tere o te panoni o te whenua i raro i a tātou. Ehara tēnei tuhinga i te whakamātau ki te whakamārama i ngā mea katoa. He tono tēnei kia whakaaro āta ki tētahi pātai iti, tawhito hoki, e tū ana i raro i ngā mea katoa: nā wai e āhua ana te anamata o te mātauranga hangarua, ā, mā hea te mana?

Ahakoa ka rongo pea tēnei pātai he mea āhua kore mārama, ehara i te mea pērā. Kei te tuhia ināianei te anga mō te whakahaere o tēnei hangarau — ko wai tōna rangatira, ko wai e pūtea ana, ko wai e ārahi ana, ko wai ka uiuitia, ko wai ka whakawāteahia — ā, he maha ngā wā kāore anō te nuinga o tātou kia mōhio kei te haere tonu te korerorero. I te wā e taitamariki ana tētahi hangarau, he kaha ngā wero mō ōna tikanga matatika, engari he iti noa ngā pānga. Ka mahia ngā whakataunga tino hira i te mārie, e te hunga kāore ō rātou ingoa e puta nuitia ana i ngā rīpoata, i roto i ngā rūma kāore i ngā whare pāremata.

Me te AI, ko tēnei te wā o te noho puku.

He nekehanga i tīmata i tētahi atu wāhi

Hei mārama ai he aha i noho ai tētahi rōpū iti o ngā kaipūtaiao hinengaro me ngā kaitāpoi ki te taha o te pokapū o te whanaketanga AI, he pai ake te tīmata ki tētahi wāhi kāore i te tino whakamīharo, pērā i tētahi whare taihōtaka. I ngā tau tuatahi o te 2010, i tīmata tētahi nekehanga ngāwari e kīia nei ko te "whaiwhakaaro whai hua" ki te pātai i tētahi pātai māmā: i te iti o ngā rauemi, me pēhea rawa e taea ai te mahi i te pai rawa atu? Ko te whakautu tuatahi i aro nui ki te hauora ā-ao. Ka taea te whakataurite i ngā moni i whakapau ki ngā whatu ārai malaria, i ngā oranga i whakaora ia tāra, ki ngā moni i whakapau ki ngā whakawhitinga moni, ki te whakamate ngārara puku rānei. Ehara tēnei i te mahi whakamīharo, engari he mahi tino nui, ā, i kukume ai ngā tāngata tino ū ki a ia.

I te roanga o te wā, i akiaki tētahi aho o te nekehanga i te pātai kia hōhonu ake. Mēnā ka nui ake ngā tāngata ā muri ake i ēnei rā — tērā pea he maha ngā taumata nui ake — ka toro te taumaha matatika o ia mahi ki mua i te wā, pērā anō i tōna toro ki waho i te ātea. Ko tēnei tirohanga, e mōhiotia ana ko longtermism, e whakaarohia ana ko te tiaki i te oranga tonutanga me te puāwaitanga roa o te tangata te mea nui rawa atu hei kaupapa mahi mā te tangata. Ki te whakawhānuihia ki tētahi ahunga, ka arahi ki te hauora ā-ao me te whakarite mō ngā mate urutā. Ki te whakawhānuihia ki tētahi atu ahunga, ka arahi tūturu ki te hangarau e tino āhua nei ka āhua hanga — ka mutu rānei — i te anamata roa. Ko te mātauranga hangarua.

Ehara i te mea me tautoko koe i tēnei anga kia kite ai koe i tōna kaha ki te whakarōpū anō i ngā mea matua mō te hunga e whakaae ana ki a ia. Ā, ka whakapono pono tētahi tangata ka taea e tētahi pūnaha AI kua hē tana tatau te kati i te pūrākau a te tangata, ka tuhi aunoa te toenga o te arorau. Ka haere koe ki ngā wāhi e hanga ana aua pūnaha. Ka whakamātau koe, mā tō kaha katoa, ki te ārahi i ngā mea ka puta i reira.

Mai i te whakaaro ki te whakahaere

Kāore tēnei nekehanga i noho ki ngā wānanga arorangi anake. I puta āna whakapono hei āhua whakahaere. I whakatūria a OpenAI i te tau 2015 me te whāinga kua whakatauhia kia whakarite kia whai painga te AI matatau ki te katoa o te tangata — he rerenga kōrero i tuhia tonu i roto i te reo o taua nekehanga kua whakamārama ake nei. Nā Anthropic, i hangaia e tētahi rōpū kairangahau o mua nō OpenAI, i whakarite te "haumaru me te pono" hei pokapū mārama o tōna tuakiri tūmatanui. Ko ngā tāngata e mahi ana i roto i ēnei whakahaere, i te nuinga o ngā wā, ko rātou tonu ngā tāngata i whakapau tau i ngā porowhita whakaaro tata, e wero ana mō te tūraru, te taumaha matatika, me ngā haepapa e tika ana kia tukuna e tātou ki ngā whakatupuranga e heke mai ana.

I whakamātau ngā taiwhanga rangahau i ngā āhua whakahaere umanga rerekē hei here i ā rātou whanonga ki ā rātou tikanga i whakapuaki. I tīmata a OpenAI hei whakahaere kore-hua, ā, i muri mai ka tāpirihia he kamupene whai hua herea ki runga, kia herea ai ngā whakahokinga moni a ngā kaipupuri moni i runga i te hoahoa. Nō muri ake nei, kua whai ia i tētahi whakarōpūtanga anō: he nekehanga ki te huri i te peka hokohoko hei koroporihana painga tūmatanui. Kei te pakanga tonu te pātai mēnā ka mau tonu te mana whakahaere whakamutunga ki te whakahaere kore-hua matua, ā, he aha te āhua whakamutunga o te whakaritenga. I whiriwhiri a Anthropic i tētahi ara kē: he koroporeihana painga tūmatanui mai i te tīmatanga, me tētahi whakawhirinaki whakahaere hei noho tahi ki ngā kaipupuri hea noa, hei kōrero mō ngā painga tūmatanui. He ngana pono ēnei ki te whakamahi i te ture kamupene hei ipu mō te ū ki ngā tikanga matatika — kia tuhia ngā tikanga matatika ki ngā wheua ture o te umanga.

Ko te pātai mēnā ka taea e ēnei whakamātautau te pupuri i tō rātou āhua i raro i te pēhanga, ka whakautua e te tekau tau e heke mai nei. Ko te mea kua mārama ināianei, kua raruraru ngā reo o te tiaki me ngā reo o te mana ā-pakihi, ā, he uaua rawa ki te wehe katoa i waho.

Te Moni, me ngā mahi a te moni

I raro i ēnei mea katoa, kei reira tētahi pātai iti ake te kitea, engari he nui ake ngā hua: ko te pātai mō te pūtea. I te mutunga iho, ka whakawhirinaki te mana i roto i tētahi rāngai ki ngā huarahi hei whakamahi i taua mana, ā, i tēnei take, kua tino whakakotahitia aua huarahi. Kua whakatapua e Open Philanthropy, i tautokohia nuitia e Dustin Moskovitz rāua ko Cari Tuna, ngā piriona tāra ki ngā kaupapa e whakaarohia ana e te nekehanga he mea tino hira — arā, ko te haumaru o te AI me ērā atu rāngai e hāngai ana, me te haere tonu o te tautoko mō te hauora ā-ao me te oranga kararehe. He whatunga o ngā pūtake pūtea iti, ngā hōtaka tuku pūtea anō, me ngā kaituku pūtea takitahi e whakawhānui ana i tēnei pānga, ā, e tae ana ki ngā whare rangahau, ngā hōtaka mātauranga, ngā rōpū whakaaro mō ngā kaupapa here, me ngā pūtea tautoko mō ngā kaimahi rangahau i te tīmatanga o tō rātou mahi.

I tētahi wā, i whakakaha tēnei pūtea e ngā kaituku moni nō te ao moni matihiko, ko Sam Bankman-Fried te mea tino kitea, ā, nā tōna hinga i te tau 2022 i akiaki ai te nekehanga kia arotake ā-tūmatanui i tōna tata ki ngā tūraru nui, me ngā moni kāore i tino tirotirohia tō rātou takenga mai. Kāore i ora i taua tūtakitanga ētahi o āna māia.

He āhua motuhake tō te hanganga e toe ana. He iti noa ngā kaiāwhina pūtea, e mahi ana i runga i te ngākau pono, engari kāore e kawenga ana ki tētahi rōpū tūmatanui, ā, ka taea e rātou te whakahuri tere i ngā aronga rangahau o tētahi rāngai katoa. Ka taea e rātou te pūtea i ngā pokapū whakaaro e tohutohu ana i ngā kāwanatanga. Ka taea hoki e rātou te tautoko pūtea i ngā hōtaka mātauranga e whakangungu ana i te reanga e whai ake o ngā kaiwhakahaere ture. Ka taea hoki e rātou te whakanoho i ā rātou ākonga oti ki roto i ngā tari e tuhi ana i ngā ture. I roto i ngā tōrangapū manapori noa, ka matapaki ā-waha tētahi panoni nui pēnei i ngā aronga. I roto i te ao aroha, ka puta tēnei i te wā e hui ana te poari.

He aha i kore ai te kupu 'Haumaru' he kupu taurite

He oro e piki haere ana — ko ētahi nō roto tonu i te nekehanga — e whakatakoto ana i ngā pātai uaua ake. Ina taea e tētahi whatunga iti, whai rawa, ā, he kotahitanga ā-whakaaro, te ārahi i te rārangi rangahau a ngā whare taiwhanga rangatira, te pūtea i ngā whakahaere e tohutohu ana ki ngā kāwanatanga, me te whakanoho i ōna mema oti ki ngā tūranga whakahaere ture, kua puta he āhuatanga e uaua ana ki te kī he tūāhua kore-pāti. He nui ngā mahi a te kupu haumaru i roto i tēnei horopaki. Ka taea te tohu i te rangahau āta, hangarau hoki mō te āhua o ngā pūnaha ako mīhini i raro i ngā āhuatanga motuhake. Ka taea hoki te tohu i tētahi tautohetohe kia whakaaetia kia torutoru noa ngā whakahaere ki te hanga i ngā pūnaha tino kaha, i runga i te whakaaro he tino mōrearea kia tukuna atu ki ētahi atu. Ka puta ngā tikanga e rua i roto i te tuhinga kotahi i ngā wā maha.

E tohu ana ngā kaiwhakawā ehara tēnei i te wā tuatahi i whakapono ai tētahi karaehe hangarau whai mana me whakahaere i ngā mea kāore e taea e te tangata noa. Ko te rerekētanga ināianei ko te rahi o ngā whakataunga e mahia ana. Ehara i te āhua o tētahi ahumahi kotahi, engari ko te hanganga o ngā pūnaha ka āhei pea ā tētahi rā ki te whakahaere i te nuinga o te oranga tangata — pēhea te mahi a te tangata, te ako, te pōti, te kōrero, te hanga whakaaro, me te āhua e kitea ai rātou e ngā whakahaere e karapoti ana i a rātou. He korerorero e rongo ana he mea mō te pūtaiao rorohiko, engari i tōna pūtake, he korerorero mō ngā uara a wai ka whakaurua ki ngā miihini o te rautau e heke mai nei.

He pūāhua arorangi

Ko te pūtake o te rerekētanga he nekehanga ā-arotau e tika ana kia āta arohia. Ko te Longtermism, i tōna āhua tino pakari, he kōrero kaha mō te whakaaro nui ki te oranga o ngā whakatupuranga ā muri ake nei. I tōna āhua māmā ake, ka tono ia i tētahi hē motuhake: te whakaarohia i ngā tūponotanga tino iti o ngā hua tawhiti rawa hei aratohu pono mō ngā mahi o nāianei.

He ingoa tō ngā kaiphilosofa mō tēnei pūreirei. I ētahi wā ka kīia ko Pascal's mugging, nā tētahi whakamātautau whakaaro i roto i tērā ka tuku atu tētahi ki a koe he utu nui rawa hei utu mō tō pēke moni. Nā te mea he tino nui te utu i whakaarohia, ahakoa he tūponotanga iti rawa pea he pono te tuku, ka taea, i runga i te pepa, te whakamana kia tuku i te moni. Ka tika ngā tatauranga. Ehara i te mea tika te whakaaro. Mēnā ka whakamahia hē tēnei tauira whakaaro, ka whakaae kia tukuna ngā kino o nāianei — te aroturuki, te mana motuhake, te kohinga huna o te rawa, te aukati i ngā hapori katoa kia kore e whai wāhi ki ngā whakataunga e here ana i a rātou — hei utu mō ngā aitua pea kāore e tae mai.

Kāore ēnei mea e whakaatu ana kāore ngā aitua e whakaarohia nei i te ao tūturu. Tērā pea he tūturu ētahi o aua aitua. Heoi, he take whaiti, he āwangawanga ake: kāore anō tātou kia mōhio ko ēhea, ko ēhea, ā, ko tētahi anga e whakanui ana i te whakawhānuitanga māia i runga i te kore mōhio ki ngā mea kāore tātou e mōhio ana, ka taea te whakamahi hei patu, hei parepare rānei.

E kore te pae rangi e noho puku

He uauatanga anō e tika ana kia whakahuatia i mua i te haere whakamua. Kei te whakaarohia i tēnei tuhinga katoa ko te "AI" he mea kotahi. Ehara i te mea pērā. Ko ngā pūnaha e rangatira ana i ngā kōrero a te marea i nāianei — arā, ngā tauira reo nui kua whakangungua ki ngā kohinga tuhinga nunui — he peka kotahi noa iho ēnei i tētahi rākau tawhito, whānui ake. Ko te rorohiko quantum, e tau tau tonu i mua i tōna pakeketanga, ka huri pea i ngā raruraru ka taea e ngā mīhini te whakatata atu. Kei te tīmata āta puta ake ētahi momo hanganga tauira hou kāore e whakawhirinaki ana ki ngā whakaaro pērā i ngā pūnaha o nāianei. Ina kī ana ngā kairangahau mātanga kāore rātou e taea te whakaahua whānuitia i ngā mea ka puta i roto i te tekau tau e heke mai nei, ehara i te mea kei te whakaiti rātou i a rātou anō. He pono tā rātou kōrero.

E rua ngā hua e tika ana kia noho tahi tātou ki a rātou. Ko te tuatahi, me pānui me te āta whakaaro ngā whakapae māia katoa mō ngā tūraru ā-roa o te AI — tae atu ki ngā tino whakamataku — nā te mea kāore ngā tāngata e tuku ana i ēnei whakapae e mōhio ana ki ngā raraunga e whakamahia ana hei whakawhānui i ā rātou whakapae. Ko te tuarua, ko te tatari kia mārama tātou ki ngā mea katoa i mua i te pātai pāpori whakahaere, he whakatau anō tēnei, ā, he whakatau whai hua. Kei te mahia ngā kōwhiringa i roto i ngā rūma i whakamārama ai tēnei tuhinga i raro i ngā āhuatanga o te kore mōhio tūturu. Ehara i te māia te urupare tika ki te kore mōhio. Engari ehara hoki i te noho puku.

He Tikanga Rerekē

Ehara i te nekehanga kua whai a tēnei tuhinga i te anake o ngā tikanga whakaaro hōhonu mō te āhua e tika ana kia whakahaerehia te hangarau. Koia noa iho te mea tino kaha i roto i tētahi ropū tāone motuhake. I ētahi atu wāhi — i ngā hapori kua roa e noho ana me ngā pātai tawhito mō te pēhea te tohatoha tika i ngā whakataunga, puta noa i ngā hononga e toro ana ki ngā whakatupuranga kua pahure me ngā whakatupuranga kei te heke mai — kua whakawhanakehia ētahi atu anga i te mārie, i roto i ngā tekau tau. Kei te tae mai ēnei ināianei ki ngā kaupapa here mō te AI, i te wā e tīmata ana te kitea ngā taupatupatu ā-roto o te tikanga whakaaro mō te wā-roa.

I Aotearoa New Zealand, kua whakawhanakehia e ngā kairangahau Māori tētahi kohinga mahi mō te rangatiratanga raraunga taketake, te whakahaere mātauranga, me ngā herenga e pā ana ki ngā pūnaha kua whakangungua ki ngā rauemi ahurea. Kua whakapuaki a Te Mana Raraunga, te whatunga Mana Raraunga Māori, i tētahi huinga mātāpono — rangatiratanga (mana motuhake), whakapapa (ngā hononga e tautuhi ana i te tūnga o tētahi mea ki te ao), whanaungatanga (whanaungatanga), kotahitanga (kotahitanga), manaakitanga (manaaki), me kaitiakitanga (tiakitanga) — e kore e whakaarohia ngā raraunga hei rauemi mata, engari hei taonga: he mea puritia i raro i te whakawhirinaki, me ngā herenga kāore e taea te whakaiti ki tētahi kirimana raihana. Ko ngā Mātāpono CARE i whakawhanakehia mā te Kotahitanga ā-Ao o ngā Raraunga Taketake — Painga ā-rōpū, Mana whakahaere, Haepapa, Tikanga — e whakamāori ana i ēnei herenga kotahi ki ngā kupu ka taea e ngā kāwanatanga me ngā rōpū ā-ao te pānui.

Nō muri ake nei, kua whakamārama a Dr Karaitiana Taiuru i tētahi huarahi Māori ki te whakaaro mō te mātauranga hangarua, mā roto i ngā āhua e toru e whakawhāiti ana: he tangata — te tangata, he karetao — te pūpū, me he ātārangi — te atarangi. I roto i tana anga, ka whakaatu te AI i a ia hei tangata, engari kāore i a ia ngā herenga hononga e mau ana ki te tangata i roto i te ao Māori. Ka nekehia ia e ngā kaha tohatoha — ngā kaihanga pūmanawa, ngā kaiwhakahaere, ngā kaiwhakarato raraunga, ngā kaiwhakamahi, ngā whakawhitinga kōrero e puta ake ana — ā, ka horapa te kawenga i roto i te mekameka i ngā huarahi kāore e taea e tētahi kaiuru kotahi te whakautu. Ā, kei roto i āna raraunga whakangungu te mauri, te pū o te ora o te mātauranga, nō ngā hapori kāore pea i uiuitia mō tēnei.

He aha te take o ēnei mea katoa mō te pātai kua whai a tēnei tuhinga? Nō te mea e rua ngā tikanga tuku iho — te anga arotahi ki ngā mātanga mō te wā-roa i whakawhanakehia i Oxford me Silicon Valley, me te anga arotahi ki te hapori i runga i te rangatiratanga i whakawhanakehia i Aotearoa me ētahi atu horopaki taketake puta noa i te ao — ā, ka pātai rerekē rawa atu rātou. Ko te tuatahi e pātai ana: ko wai ngā tohunga me whakamanahia kia whakahaere haumaru i te AI? Ko te tuarua e pātai ana: me pēhea e whakahaere ai ngā hapori i ngā pūnaha e pā ana ki a rātou? Ko te tuatahi he whakautu hangarau ki tētahi pātai tōrangapū. Ko te tuarua ka tīmata i te pātai tōrangapū, ā, ka whakaarohia ngā pātai hangarau hei hua i muri iho.

Ehara tēnei i te whakataetae i waenga i ngā ariā e rua, engari he kōwhiringa mō te tikanga ka tango ai te kaipānui. Mēnā ka whakaarohia e koe ngā tikanga e rua hei mea nui, ka uaua ake ki te whakapono ko te rangirua anake te kōwhiringa kē atu i te karaehe mātanga o Silicon Valley. Kua roa ake ētahi atu tikanga e whakaaro ana ki ēnei raru, ā, he māhaki ake rātou ki ngā here o ngā mea ka taea te tatau. Me whai wāhi rātou ki roto i te rūma — ā, i ētahi wā, kua roa ake rātou e whakaaro ana ki te raru i mua i te wā i tū ai te rūma.

He aha te āhua o te mahi

I tuku he arotake mai tētahi kaipānui o tētahi tuhinga tuatahi, ā, i mau ki tōku ngākau: e whakamārama pai ana te tuhinga i te raru, engari kāore e mārama ana he aha rawa me mahia e te kaipānui. He tika taua arotake. Me whakamātau ahau ki te whakautu, ahakoa kāore au e whakapae kua oti katoa te whakautu.

Ko te mea tuatahi hei kī, he hē te wehenga i waenga i te "hanga rerekētanga" me te "whiriwhiri ko wai kei roto i te rūma". Ia wā ka whakatau te hapori i ngā taputapu hei whakamahi, i ngā papa hei manaaki i ā rātou kōrero, i ngā kamupene hei whakawhirinaki ki ā rātou raraunga, i ngā anga hei tohutohu i a rātou i te wā e rerekē ana ā rātou whakaaro — koia tērā te whakahaere. Ehara i te momo whakapaipai, ā, kāore i te maha ngā wā ka puta ki ngā rongo pāpāho, engari ko reira te rūma tūturu.

Ki te whakaaro ki tērā, e ono ngā huarahi ka wātea pea ki te kaipānui noa:

1. Me whakaarohia te rangatiratanga me te whakahaere o ngā taputapu e whakamahia ana e koe hei pātai nui, ehara i te taipitopito hangarau.

Kei hea tō raraunga e rokiroki ana? Ko wai te tangata whai mana ki te pānui? Ko wai te mana whakahaere e pā ana? He aha ka tupu ki tō raraunga mēnā ka hokona te kamupene, ka huri tōna hinengaro, rānei ka tuhi anō i ōna tikanga i te huna? He maha ngā wā kāore ngā whakautu e whakamanawa, engari ko te pātai anake te huarahi tuatahi o te whakahaere e wātea ana ki te katoa.

2. Aro atu ki ngā kairangahau me ngā anga kua roa e whakaaro ana ki tēnei.

I Aotearoa, ko te tikanga kia tino aro ki ngā mahi a Karaitiana Taiuru, a Potaua Biasiny-Tule, me ngā whatunga pērā i a Te Mana Raraunga; ko te tikanga hoki kia pānui mō WAI 262 me ngā taputapu pērā i te Raihana Kaitiakitanga, ehara i te mea hei tuhinga motuhake, engari hei koha nui ki te pātai whakahaere. I ētahi atu wāhi, ko te kimi i ngā hapori i tō ake horopaki — taketake, whakapono, ā-iwi — kua mau tonu i ngā pātai roa mō te wā roa ake i te noho o te hangarau.

3. Whakaitihia tō whakawhirinaki ki ngā pūnaha e tino āwangawanga ana koe.

Mēnā kua riro i ētahi kamupene tino nui te whakahaere i te nuinga o ngā hanganga matihiko o tō oranga, nā ngā kōwhiringa a ia tangata i mahia i ngā tau maha, ā, kua kohia ēnei hei tūnga mākete. Ka taea te whakahaere i ēnei kōwhiringa i runga i ētahi atu huarahi. He kōwhiringa ā-tangata ake, ā-hapori rānei, ā-motuhake rānei e wātea ana mō te nuinga o ngā mahi whai take — īmēra, rokiroki, karere, tuhinga, rapu, utu — ā, ka pai ake anake ēnei ina whakamahia tūturu e te tangata.

4. Whai wāhi ki te whiriwhiringa, kaua ki te kai anake.

He maha ngā whakamātautau whakahaere hou — tae atu ki te kaupapa Village e whai wāhi ana tēnei kaituhi — kua hangaia hei whakaarohia ngā tāngata e whakamahi ana hei kaiuru whai reo, ehara i te puna raraunga hei keri. Ko te whakamahi i ēnei pūnaha, me te tuku urupare whai whakaaro, whai arotake i te wā e tono ana te pūnaha, he mahi whakahaere anō. Ka mutu te kī "Rangahia te taputapu" hei rerenga hokohoko, ina koa ka ārahi ngā whakatauranga i te āhua o te taputapu.

5. Whakauruhia te pātai ki ngā kōrero e tū tonu ana.

Ko te nekehanga tino hira ehara i te hono atu ki tētahi whakahaere hou, engari ko te whakauru i te pātai whakahaere ki ngā kōrero e tū tonu ana koe. He kaunihera pārihi, he poari kura, he karapu pukapuka, he whakawhirinaki hapori, he rōpū ngaio, he kōrero ā-whānau mō ngā mea e tika ana kia pā ki ā rātou tamariki — ka tere ēnei katoa, mēnā kāore kē, ki te whakatau mō ngā taputapu AI. Ka pai ake ā rātou whakataunga mēnā kua pānui tētahi i roto i te rūma kia taea ai te pātai ko wai e whakahaere ana i te mea e hokona ana ki a rātou.

6. Whakaute i ngā herenga e haere mai ana me te mātauranga.

Koinei te momo mahi tino mārie, ā, tērā pea ko te mea hōhonu rawa atu. E ai ki te whakaaro Māori, i tōna tino āta, e whakapūmau ana ka puritia te mātauranga i runga i te whakawhirinaki, ā, ka haere mai me ngā herenga — ki te hapori i ahu mai ai, ki te hunga kāore anō kia whānau mai, ki te whatunga hononga e noho nei ia. Mēnā ka whakangungua tētahi tātaitanga rorohiko ki ngā kōrero, ngā waiata, ngā rauemi tapu rānei o tētahi iwi, me te kore whakaaetanga a rātou, ehara tērā i te hē ā-ture anake. He takahi hoki i ngā herenga i mau mai i te mātauranga i te tuatahi. Ko te mōhio ki tēnei, me te kore whakaae ki te whai wāhi ki taua takahi, he momo mahi e wātea ana ki te hunga e aro ana.

Kāore ēnei nekehanga takitahi e huri i te ahunga o te umanga. Ehara i te mea hei pērā. Ko tā rātou, ko te whakarerekē i te ōrau o te hunga e whai wāhi ana ki te kōrero — ā, i te roanga o te wā, ko te ōrau tērā te mea nui. He iti ake ngā rūma e whakatauhia ana te anamata o te AI i tā te nuinga o tātou e whakaaro ana, engari he matotoru ngā pakitara, ā, kei te whakatauhia tonu ko wai ngā reo ka puta mā roto i aua pakitara.

He kupu whakamutunga, ehara i te whakatau

Ehara i te mea e whakakore ana i ngā whakaaro pono me te manaaki kua whakapau ki ngā mahi a te nekehanga āwhina whai hua mō te AI. He tokomaha o ngā tāngata e whai wāhi ana he tino ū, he tino whakaaroaro, ā, e whawhai ana ki ngā raruraru ka whakamate i te nuinga o tātou. Ehara te arotake i te pono o ā rātou whakaaro. Ko te arotake mō te hanganga e mahi ana rātou i roto: mō te pūtea aroha kua whakakotahitia e ārahi huna ana i ngā kaupapa rangahau; mō ngā whakamātautau whakahaere e noho tūmataiti ana ahakoa he reo tūmatanui ā rātou kupu; me tētahi anga ariā e here ana i āna kaitautoko, ā, kei te tīmata noa rātou ki te tirotiro i aua here i te mārama o te rā.

Ehara i te mea ka whakatauhia te anamata o te mātauranga hangarua e tētahi nekehanga kotahi, e tētahi tikanga kotahi rānei. Engari, kei te ārahi ake ētahi reo i ētahi atu i te whakawhiti kōrero mō te āhua e tika ana kia whai ai. Ko ngā tikanga i whakaaro roa, i āta whakaaro hoki mō te whakahaere ā-rōpū, ā-hononga, ā-whakatipuranga, kei te whakaarohia tonu, i roto i te nuinga o ngā rūma e whakatauhia ana ēnei whakataunga, hei tuhipoka, hei manaakitanga rānei, kaua hei hoa mahi. Ko te tono māmā o tēnei tuhinga, kia nui ake ngā reo e uru ana ki te kōrero, ā, kia whakaarohia ngā tikanga tawhito hei hoa pakari, ehara i te whakapaipai.

He kupu tawhito ake mō tēnei e pātaihia ana. Ko te kupu ko whai wāhanga. Kāore i māmā. Kāore hoki i taea te kōwhiri.

Pānui Atu

He kōwhiringa poto, i whiriwhiria kia whānui ngā tirohanga — ētahi tautoko, ētahi whakata, ētahi whakatūpato — mō ngā kaipānui e hiahia ana ki te haere whakamua. Kāore ēnei e whakatau i te tautohe. He āhuatanga tēnei, ehara i te here.

Mo ngā tūāpapa arorangi

Ngā kōrero tautoko mō te whāinga-roa me te tūraru o te noho

Ngā arotake mō te aroha whai hua me te whakaaro mō te wā-roa

Mō te rangatiratanga, ngā raraunga taketake, me te whakahaere maha

Mō te mātauranga hangarua motuhake

Mo te tatau

He wāhanga tēnei tuhinga o tētahi raupapa e haere tonu ana mō te whakahaere i te mātauranga hangarua. Ka whakamahi i ngā kōrero me ngā arotake kua whakaputaina mō te tūranga o te nekehanga āwhina whai hua ki ngā kaupapa here me ngā pūtea mō te mātauranga hangarua, mō ngā hanganga whakahaere o ngā taiwhanga rangahau mātauranga hangarua rangatira kua tuhia tae noa ki te tau 2026, me te kohinga mātauranga a ngā Māori me ngā iwi taketake mō te rangatiratanga raraunga me te whakahaere maha, e whakahaere ana te kaituhi hei puna matua, ehara i te tuhipoka.

Ka tuhi te kaituhi ki mysovereignty.digital, kei reira e whakaputaina ana tēnei tuhinga me ngā wāhanga katoa o te raupapa Whakahaere AI. E whakaaetia ana, e whakatenatena ana hoki te whakaputa anō.

Kei raro tēnei mahi i te Creative Commons Attribution 4.0 International Licence (CC BY 4.0). Ka taea e koe te tiri me te whakarerekē i ngā rauemi, ahakoa te papaho, te hōputu rānei, mō ngā kaupapa katoa, mēnā ka whakahonore koe i te kaituhi, ā, ka hono koe ki te tuhinga taketake.

Series navigation:

Previous: Part 3 Next: Part 5 English Version Series Hub