He aha te take kāore ngā ture me te whakangungu e ranea ana — Te wero o te whakahaere
Raupapa: Tō Rōpū Tiaki Taiao, Tō AI — Te mārama ki te Village AI mō ngā Rōpū Taiao (Tuhinga 3 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Poutū-te-rangi 2026 Rāhina: CC BY 4.0 ā-Ao
Te Pūrongo Aroturuki
I mua i tā tātou matapaki i te ariā whakahaere, me tīmata tātou ki tētahi kōrero mō tētahi pūrongo.
Ka tono tētahi kaiwhakahaere ki tētahi pūnaha AI kia whakarāpopoto i ngā raraunga aroturuki taiao mō tētahi tau, hei pūrongo ā-tau mā ngā kaitāpae pūtea. He mārama āna tono: e hiahia ana ia kia whakaaturia ngā raraunga me ngā whakamārama tika — kia tohu i ngā āputa o te taupū aromatawai, kia whakamōhio i ngā wā i heke ai te kaha o ngā mahi ā-tūao i raro i te mahere, ā, kia wehewehea ngā ahunga kua whakauhia me ngā kitenga wā poto. Ka tuhi āta ia i tana tono, ā, ka tatari.
Ka whakaputa te AI i tētahi whakarāpopototanga kua tuhia pai. He mārama, he ngaio, ā, he rite ki tētahi pūrongo tohutohu kua oti te whakapaipai. E kōrero ana mō te "whakaoranga nui i te takiwā tonga," "ngā ahunga whakamua mārama i te angitū whakatipu uri," me te "whānuitanga aroturuki whānui puta noa i ngā pae katoa." He pai te pānui. He rangatira te āhua. Ā, he hē paku.
I te takiwā tonga, i rua ngā haerenga rangahau i mahue nā te waipuke. He āputa kei ngā raraunga whakatipu i te wā i māuiui ai te kaimahi āwhina auau mō ngā wiki e ono. He ngoikore te kapi i ngā pae maunga teitei nā te mea i herea te uru i te wā o te raupatu kararehe. I tono te kaiwhakahaere mō ngā tohu, ā, i hoatu e te AI he kōrero māia ki a ia — nā te mea kei roto i āna raraunga whakangungu he mano o ngā pūrongo kua whakapaipaihia mō ia kotahi e arataki ana ki āna āwangawanga.
Kāore te AI i whakahē i te tohutohu a te kaiwhakahaere. Kāore ia i kī, "Kāore au e mārama ki ngā paerewa pūrongo pūtaiao." I whakakapi noa iho i tāna i tonoa ki tētahi mea i tino noa ake i āna raraunga whakangungu, i runga i ngā tatauranga. He huna te whakakapi. Mēnā i ngenge te kaiwhakahaere, i tere rānei ia ki te tutuki i te rā whakamutunga a te kaituku pūtea, tērā pea kāore ia i aro. Ka tukuna te pūrongo, ā, ka whiwhi ngā kaituku pūtea i tētahi whakaahua hē mō ngā hua o te hōtaka — he kupu ngāio, he whai whakaaro pai, engari he hē, he huna hoki.
Ka whakatika aunoa tō waea i ngā kupu. Ka kite koe i te raina whero i raro, ā, ka whakatika koe. Ka whakatika aunoa ngā paerewa a te AI. Ā, kāore he raina i raro.
Ina Nui ake te Tauira i te Pūmau
Ehara te pūrongo aroturuki i tētahi take motuhake. Ka mahi taua pūnaha anō i ia kōrero ki te AI.
Ka pātai tētahi kaimahi āwhina ki tētahi pūnaha AI mō ngā tohutohu ki te tautuhi i tētahi momo i kitea he wāhanga noa iho, ka huri noa te pūnaha ki te tuku tautuhi māia — nā te mea ka whakawhiwhia te ipurangi i te mārama, ā, ka whiua te "kāore au i te mōhio." Kāore ia e kī ā-taiao ana, "Tērā pea ko te momo A, ko te momo B rānei; ānei ngā taunakitanga āpiti hei āwhina ki te wehe i a rātou," nā te mea he iti rawa ngā whakautu ā-tūpono i roto i āna raraunga whakangungu.
Ka tono te kaiārahi rōpū ki te AI kia āwhina ki te tuhi i tētahi whakautu ki tētahi tono whakamahere e whakatumatuma ana i tētahi pae tiakina, ka huri aunoa ia ki te reo tūpato, taurite hoki o te whakahaere i ngā hunga whai pānga — nā te mea he nui rawa atu ngā whakawhitiwhiti kōrero ā-pakihi i ngā whakatairanga tiaki taiao i roto i āna raraunga whakangungu. Kāore ia e rapu i te reo tika, e hāngai ana ki ngā taunakitanga, e hiahiatia ana e ngā mana whakamahere, ā, e ū ana ki ngā raraunga rangahau motuhake me ngā tohutoro ture.
Ehara te AI i te mea e whawhai ana ki ō paerewa. Kāore noa iho ia e mōhio ana ki ō paerewa. E mōhio ana ia ki ngā mea e auau ana ā-tauanga, ā, ehara ngā mea e auau ana ā-tauanga i te mea tino pakari mō tō mahi.
Koinei te raruraru whakahaere. Ehara i te kino. Ehara i te ngoikore. He hē ā-hanganga, e mahi huna ana.
He aha te take kāore ngā ture anō e whakaoti i te raru
Ko te hiahia o te nuinga o ngā whakahaere, i te wā e anga ana ki ngā tūraru o te AI, ko te tuhi kaupapa here. Ngā kaupapa here mō te whakamahinga e whakaaetia ana. Ngā aratohu matatika mō te AI. Ngā tikanga ratonga. Ngā anga AI haepapa.
Ehara i te mea kāore he whaihua ēnei tuhinga, engari he here matua ā rātou: kei te whakawhirinaki rātou ki te pūnaha AI kia ū ki a rātou.
Kāore te pūnaha AI e pānui ana i tō tuhinga kaupapa here, ā, kāore ia e whakatau kia ū ki ngā ture. Ka waihanga ia i ngā whakautu i runga i ngā tauira tatauranga kei roto i āna raraunga whakangungu. Mēnā ka taupatupatu aua tauira ki tō kaupapa here, ko ngā tauira ka toa — ehara i te mea he hē te AI, engari nā te mea kāore ia e mārama ki ngā kaupapa here. Ka mārama ia ki ngā tauira.
Ka taea e koe te whakatikatika āta i tētahi tauira — arā, te whakarerekē i tōna whakangungu kia whakakaha i ētahi whanonga. He āwhina tēnei, engari kāore e whakaoti i te raru taketake. Mā te whakatikatika āta ka tāpirihia he tauira hou ki runga i ngā tauira o mua. I raro i te pēhanga, i ngā āhuatanga ohorere, i ngā pātai hou rānei, ka hoki mai anō ngā tauira tawhito. Ko te kupu hangarau mō tēnei ko te "catastrophic forgetting" (te wareware ohorere), engari he māmā ake te whakamārama: ka ngaro haere te whai hua o te whakangungu.
He rite te tuhi kaupapa here e kī ana, "Ka whakaute tō mātou AI i te tika o te pūtaiao" ki te tuhi kaupapa here e kī ana, "Kāore tō mātou awa e waipuke." Kāore te awa e pānui i ngā kaupapa here. Mēnā e hiahia ana koe ki te aukati i te waipuke, me hanga parepare awa koe — he whakarerekētanga hanganga e mahi ana ahakoa ngā hiahia o te awa.
E hiahiatia ana taua huarahi kotahi mō te whakahaere AI. Ehara i ngā ture e tūmanakohia ana kia whai te AI, engari he hanganga e mahi motuhake ana i waho o te AI, hei tirotiro i āna whanonga mai i waho.
Ngā Mea e Kōrero Ana te Tikanga Pūtaiao ki A Tātou
Ehara i te mea hou te māramatanga me motuhake te whakamana i te pūnaha e whakamana ana. He mea matua tēnei ki te pūtaiao.
E noho ana te arotake ā-tāngata ehara i te mea kāore ngā kairangahau e taea te whakawhirinaki, engari nā te mea ko te tangata i whakaputa i te kitenga ehara ia i te tangata tika hei aromatawai i taua kitenga. E noho ana te tāruatanga ā-waho nā te mea mā te whakahoki i tētahi whakamātautau i tētahi taiwhanga rerekē e whakamātauria ana mēnā he pakari te hua, he hua rānei nō ngā āhuatanga o te wāhi. Ka whakamahia ngā pae hapa nā te mea ehara i te pūtaiao te whakaputa i tētahi hua me te kore e tohu i tōna āwangawanga — he hokohoko tēnei.
Ka taea te hono tika i ēnei mātāpono ki te whakahaere i ngā Pūnaha AI.
He rite te mahi a tētahi Pūnaha AI e waihanga ana i tētahi whakautu, ā, ka aromatawai i tōna ake whakautu, ki tētahi kairangahau e arotake ana i tōna ake pepa. Kua pakaru te hanganga o te aromatawai, ahakoa te aronga. Ko te mea e hiahiatia ana, he whakamana ā-waho — arā, he pūnaha kua wehea ā-hanganga i te Pūnaha AI, ā, e ine ana i āna hua ki ngā taunakitanga motuhake.
I kī te tohunga whakaaro pūtaiao a Karl Popper, ko te mea e wehe ana i te pūtaiao i ngā mea kāore i te pūtaiao, ko te āheinga whakamāhēhē — arā, te āheinga kia whakaaturia he hē. He pūnaha AI e whakaputa ana i ngā kōrero māia, kāore e taea te whakamāhēhē, kāore e mahi ana i runga i te pūtaiao, ahakoa te tokomaha o ngā pepa pūtaiao i roto i āna raraunga whakangungu. Ko te whakahaere e whakauru ana i te āheinga whakamāhēhē — e whakamātau ana i ngā kerēme a te AI ki ngā taunakitanga tūturu — ka whakahoki i te tikanga pūtaiao kua ngaro i te hanganga o te AI.
Ko Isaiah Berlin, te tohunga whakaaro tōrangapū, i kī he tino rerekē ētahi uara ā te tangata — pērā i te whai hua me te hōhonutanga, te tere me te pakari, te wātea me te tika. Kāore he tātai e whakatau ana i ēnei taumahatanga. Me hiahiatia tonu te whakataunga a te tangata, te whiriwhiringa, me te momo mātauranga whaihua e whakawhanakehia ana e ngā whakahaere i roto i ngā tau maha o te mahi ā-waho.
Ka ngana ngā pūnaha AI, i runga i tō rātou hoahoa, ki te whakapai ake. Ka rapu rātou i te whakautu pai rawa atu. Engari, ka tūturu te pakarutanga o ngā uara — pērā i te hiahia a tētahi kaituku pūtea kia mārama te kōrero, ā, e tono ana ngā raraunga kia whakamārama āpiti — kāore he whakautu pai rawa atu. Ko te whakautu anake e whakatauria ana e tēnei whakahaere, i tēnei wā, me ēnei paerewa, hei mea e tino taea te whakamarumaru. He whakataunga ā-tangata tēnei, ā, ko tētahi anga whakahaere AI e whakaponohia ana he kē atu, ehara i te mea e whakahaere ana — he tuku i te mana.
Me pēhea a Village e whakahaere ai i te AI ā-tūāpapa
Kāore a Village e whakawhirinaki ki te kī ki te AI kia whanonga. Ka hanga ia i te whakahaere ki roto i te hanganga — he hanganga e mahi motuhake ana i te AI, ā, kāore e taea e ia te whakakore.
Te kaiwhakahaere rohe e aukati ana i te AI kia kaua e whakatau mō te kounga o ngā raraunga. Ina pātai e pā ana ki te whakamāramatanga o ngā hua rangahau e pōraruraru ana, ki te taumaha i ngā taunakitanga e taupatupatu ana, ki te tuku tūtohu rānei e pā ana ki ngā whakataunga whakahaere whenua, ka whakamutu te pūnaha, ā, ka tukuna te pātai ki tētahi tangata — tō kaiwhakahaere kōrero, tō kaiwhakakotahi, tō poari. Kāore e taea e te AI te whakakore i tēnei rohe, nā te mea kei waho o te mana whakahaere a te AI te whakahaere o te rohe.
Te pūnaha mauroa whakahau e rokiroki ana i ngā whakahau mārama a tō whakahaere ki tētahi pūnaha motuhake kāore e taea e te AI te whakarerekē. Ina whakaputa te AI i tētahi whakautu, ka tirohia ki ēnei whakahau kua rokiroki. Mēnā ka whakahē te whakautu i tētahi whakahau — hei tauira, te whakaatu i ngā kerēme kāore i tautuhia i te wā e tono ana te whakahau kia whakapuakina ngā āwangawanga — ka whai mana ake te whakahau, hei taunoa, ahakoa ngā tauira whakangungu a te AI e tohu ana.
Te kaiwhakamana whakataurite ka tirotiro i ngā putanga kua tūtohutia e te AI ki ngā rekoata tūturu o tō whakahaere. Kāore ia e pātai ki te AI mēnā he tika tōna whakautu — he mea pātai tēnei ki te pūnaha kia whakamana i a ia anō. Ka whakamahi ia i ngā ine pāngarau, e mahi ana i runga i tētahi huarahi tino rerekē i te AI, hei whakatau mēnā e ū ana te whakautu ki ngā ihirangi tūturu o tō whakahaere.
Te kaitirotiro pēhanga horopaki e mātaki ana i ngā āhuatanga whakahaere kua heke iho te kounga — arā, ngā wā e taumaha ana te AI, e tukatuka ana i ngā tono matatini, i te pātai rānei ki ngā pātai hou. Ka kitea ēnei āhuatanga, ka whakapiki ake i te kaha o te whakamana. Ko te uaua ake o te pātai, ko te nui ake o te arotakenga ka whiwhi te whakautu.
Ehara ēnei i ngā kaupapa here. He hanganga ēnei. Ka mahi ēnei ahakoa mēnā ka whakaae te AI ki ēnei, pērā i te mahi a tētahi ārai wai ahakoa mēnā ka whakaae te awa ki a ia.
Te Rerekētanga i Waenga i te Manakohanga me te Hanganga
He maha ngā whakahaere e whakaputa ana i ngā tauākī matatika AI. Kāore a Village e whakawhirinaki ki ngā tauākī matatika. Ka whakawhirinaki ia ki ngā here hanganga e whakatinana ana i te whakahaere ā-hanganga.
He mea nui tēnei wehewehenga nā te mea ko te manakohanga te mea e tūmanakohia ana kia tupu. Ko te hanganga te mea e tupu ana i te ao tūturu. Ehara i te mea ka whakawhirinaki tō whakahaere tiaki taiao ki te tūmanako ka whakahaere tika te kaiwhakahaere pūtea i ngā pūtea — me rua ngā kaihaina ki ia hekete. Kāore tō hōtaka aroturuki e whakawhirinaki ki te tūmanako ka whai i ngā kawa ngā kaimahi āwhina — ka whakarato ia i ngā puka tuhi paerewa. Ko tērā te whakahaere hanganga. Ka hāngai taua mātāpono ki te AI.
Te Anga Tractatus — Mārama, Tuwhera hoki
Ko te hanganga whakahaere kei muri i te Village AI e kīia ana ko te anga Tractatus. He mea nui kia mōhio ki ngā mea e toru mō tēnei.
He tuwhera. Kua whakaputaina te anga katoa i raro i te raihana puna tuwhera a Apache 2.0. Ka taea e te tangata katoa te pānui i te waehere, te tirotiro i ngā ture, me te whakamana kei mahi te whakahaere i ngā mea e kī ana ia. He rerekē tēnei ki te whakahaere AI a Big Tech, kei reira he rangatira ngā ture, ā, he huna te whakaaro. Ina kī a Google, a OpenAI rānei he "hāngai ki ngā uara ā-tangata" tō rātou AI, kāore he huarahi āu ki te tirotiro. Mā te Tractatus, ka taea e koe te pānui i ia rārangi.
He mārama. Ka tuhia ngā whakataunga whakahaere katoa. Ka aukatia e te kaiwhakahaere rohe te AI i te tuku whakataunga, ka tuhia taua take. Ka kitea e te kaiwhakamana whakataurite he hapa, ka tuhia. Ka taea e ō kaiwhakahaere te kite tika i ngā mahi a te pūnaha whakahaere me ngā take i mahia ai. Kāore he paparanga huna e whakahaerehia ai ngā whakataunga me te kore kawenga.
Ka taea te whakarite. Ehara te anga i te huinga ture mārō i whakahuatia mai i waho. Ka taea e ngā whakahaere te āhua o te whakahaere kia whakaata i ā rātou ake kaupapa matua. He uara rerekē, he paerewa raraunga rerekē, he rohe rerekē ā te whakawhirinaki tiaki taiao me te parohe. Ka whakaae te anga Tractatus ki tēnei — ehara i te mea mā te tuku i ngā whakahaere kia whakangāwari i te whakahaere, engari mā te tuku i a rātou kia tautuhi he aha ngā mea e tiakina ana e te whakahaere. Te ture tūtohu o tō whakahaere, ō paerewa kounga raraunga, ō mātāpono pūrongo — e whakatinanahia ana ā-hanganga, ehara i te mea kua tuhia noa iho.
Kei te wātea te anga katoa, tae atu ki ngā rangahau kei muri i a ia, i agenticgovernance.digital. Ehara i te mea me pānui koe kia whakamahi i te Village — ka mahi tonu te whakahaere ahakoa kāore koe i tirotiro. Engari, mēnā e hiahia ana koe ki te mārama tika ki te āhua e whakahaerehia ana tō AI, kei te tuwhera te kuaha.
I te tuhinga e whai ake nei, ka tirohia e mātou ngā mahi a te Village AI i te ao tūturu i ēnei rā — he aha ngā āwhina ka taea e ia ki tō rōpū tiaki taiao, me pēhea te whakatika i te manawaroa mā te pūnaha kupu, me ngā mea e mahi tonu ana.
Ko tēnei te Tuhinga 3 o ngā 5 i te raupapa "Tō Rōpū Tiaki Taiao, Tō AI". Mō te hanganga whakahaere katoa, tirohia Village AI on Agentic Governance.
I mua: AI Hangarau Nui vs. tō AI Tiaki Taiao — He aha te take i hira ai te rerekētanga E whai ake: He aha ngā mea e rere ana i Village i tēnei rā