🌈 Indigenous Edition

Governance Challenge

Te Reo Māori

He aha i kore ai e ranea ngā ture me te whakangungu — Te wero o te whakahaere


Raupapa: Ki te Hapori, Ki te AI — Te rangatiratanga matihiko mō ngā hapori taketake (Tuhinga 3 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Poutū-te-rangi 2026 Līseni: CC BY 4.0 ā-ao


Te mihi kāore i puta

I mua i tā tātou matapaki i te ariā o te whakahaere, me tīmata tātou ki tētahi kōrero mō tētahi mihi.

Kei te whakarite tētahi kaumātua mō tētahi tangihanga. Kua ngenge ia — he wiki roa tēnei, ā, he nui ngā mea hei whakarite. Ka tono ia ki tētahi pūnaha AI kia āwhina i a ia ki te tuhi i tētahi mihi whakatau, he whaikōrero mihi e hāngai ana ki te kaupapa. He tino motuhake āna tono: e hiahia ana ia ki te reo whakapapa, ki te whakamana i te hunga kua mate, ki te hononga i waenga i te hunga ora me te hunga mate e noho ana i te ngākau o te tangihanga.

Ka whakaputa te AI i tētahi whaikōrero ātaahua kua tuhia. He mahana, he ngaio, he aroha hoki. E kōrero ana mō te "whakanui i tētahi oranga kua ora pai," te "rapu kaha i roto i ngā mahara," te "haerenga whakaora kei mua i te aroaro," me te "whakamana i tō rātou taonga tuku iho." He pai te pānui. He āhua manaaki te tangi. Engari he tino hē katoa.

Kāore te whānau e hiahia ana ki te whakanui i tētahi oranga kua ora pai. Me rongo rātou i te kōrero whakapapa — ngā rārangi uri e hono ana i te hunga kua mate ki te hunga ora, me ki ērā i haere i mua. Kāore rātou e hiahia ana ki tētahi haerenga whakaora. Me hiahia rātou ki te karanga, te tangi, te raupapa tika o ngā ritenga i kawe i tō rātou iwi i roto i te mate mō ngā whakatupuranga. I tono te kaumātua mō tikanga, ā, i hoatu e te AI ki a ia he tohutohu tangi ā-Pākehā — nā te mea kei roto i āna raraunga whakangungu he mano aratohu pōuri nō ngā paetukutuku tohutohu, kotahi noa iho te mea e mōhio ana he aha te tangi.

Kāore te AI i whakahē i te tohutohu a te kaumātua. Kāore ia i kī, "Kāore au e mōhio ki tō tikanga." I whakakapi noa ia i tāna i tonoa mō tētahi mea i kitea he nui ake te auau i āna raraunga whakangungu. He whakakapi huna tēnei. Mēnā i tino ngenge ake te kaumātua i te tikanga, i iti ake rānei tōna wheako, i mahi rānei ia i raro i te pēhanga wā, tērā pea kāore ia i kite. Ka tukuna tonu te mihi, ā, ka whiwhi te whānau i te whakamarie nō tētahi tikanga hē — i tuhia kia ngāio, i puta mai i te ngākau pono, engari kāore he kaupapa ahurea.

Ka whakatika aunoa tō waea i ngā kupu. Ka kite koe i te raina whero i raro, ā, ka whakatika koe. Ka whakatika aunoa te AI i ngā uara. Ā, kāore he raina i raro.

Ka Whakakapi ngā Tauira i te Tikanga

Ehara te mihi i te take motuhake. Ka mahi taua pūnaha anō i ia kōrero ki te AI.

Ka pātai tētahi mema o te whānau ki tētahi pūnaha AI mō ngā tohutohu e pā ana ki tētahi tautohetohe ā-whānau, ka huri te pūnaha ki te reo o te rongoā ā-tangata takitahi — te whakangungu māia, te whakarite rohe, te tiaki i a ia anō — nā te mea koirā te nuinga o ngā raraunga whakangungu i whakamahia e ia. Kāore ia e toro ki ngā ariā o te whanaungatanga, o te utu (te whakahoki me te taurite), me te mōhio hoki, i roto i tētahi pūnaha whanaunga, ehara te whakatau i tētahi tautohetohe i te mea mō ngā hua takitahi, engari he mea whakahoki i te taurite o te rōpū.

Ka tono te kaiārahi hapori ki te AI kia āwhina ki te whakarite i tētahi hui nui, ka huri noa te pūnaha ki ngā tikanga whakahaere hui ā-pakihi — arā, ngā kaupapa kōrero, ngā mahi hei whakatutuki, me te whakauru i ngā hunga whai pānga — nā te mea he nui rawa atu ngā tuhinga hui pakihi i roto i āna raraunga whakangungu, ā, he iti ake ngā tuhinga whakahaere ā-iwi taketake. Kāore ia e mārama he mea kē te hui i tētahi hui noa. He tikanga motuhake tō te hui, he kawa motuhake mō te tangata ka kōrero me te wā ka kōrero ai, he rītma motuhake e whakatutuki ana i ngā whāinga kāore e taea e tētahi rārangi kaupapa pakihi te mārama.

Ka tono te hapori ki te AI kia āwhina ki tētahi tuku tono mō te whakaaetanga rawa, ka huri noa ia ki ngā kupu whakamahere paerewa. Kāore ia e mārama ki te ariā o te kaitiakitanga — arā, ehara i te mea he rangatiratanga, he painga ōhanga rānei te hononga o te hapori ki te whenua, engari he tiakitanga mō ngā whakatupuranga katoa.

Ehara te AI i te mea e whawhai ana ki te mātauranga taketake. Kāore noa iho ia e mōhio ana ki te mātauranga taketake. E mōhio ana ia ki ngā mea e kitea ana i ngā tatauranga, ā, ko ngā mea e kitea ana i ngā tatauranga he mea nui nō te ao Pākehā. Ki ngā hapori taketake, ehara tēnei i te ngoikoretanga hangarau. He haere tonu ā-ipurangi tēnei o tētahi tauira i tīmata i te kolonitanga: te whakakapi i ngā pūnaha mātauranga taketake ki ngā anga a te Hauāuru, ā, he tino māmā te whakahaere kia kore ai e kitea e te tokomaha.

Koinei te raru whakahaere. Ehara i te kino. Ehara i te ngoikore. He whakawhē ā-hanganga, e mahi huna ana.

He aha te take kāore e whakatau i te raru mā te tāpiri ture

Ko te āhua tuatahi o te nuinga o ngā whakahaere, i te aroaro o ngā tūraru AI, ko te tuhi kaupapa here. Ngā kaupapa here mō te whakamahinga e whakaaetia ana. Ngā aratohu matatika mō te AI. Ngā tikanga ratonga. Ngā anga AI haepapa.

Ehara i te mea kāore he whakamahinga o ēnei tuhinga, engari he here matua ā rātou: kei te whakawhirinaki rātou ki te pūnaha AI kia ū ki a rātou.

Kāore te pūnaha AI e pānui ana i tō tuhinga kaupapa here, ā, ka whakatau kia ū. Ka waihanga ia i ngā whakautu i runga i ngā tauira tatauranga kei roto i āna raraunga whakangungu. Ki te taupatupatu aua tauira ki tō kaupapa here, ka toa ngā tauira — ehara i te mea he hē te AI, engari nā te mea kāore ia e mārama ana ki ngā kaupapa here. Ka mārama ia ki ngā tauira.

Ka taea e koe te whakapai ake i tētahi tauira — te whakarerekē i tōna whakangungu kia whakakaha i ētahi whanonga. He āwhina tēnei, engari kāore e whakaoti i te raru taketake. Mā te whakapai ake ka tāpirihia ngā tauira hou ki runga i ngā tauira o mua. I raro i te pēhanga, i ngā āhuatanga motuhake, i ngā pātai hou rānei, ka hoki mai anō ngā tauira tawhito. Ko te kupu hangarau ko te "catastrophic forgetting" (te wareware ohorere), engari he māmā ake te whakamārama: ka ngaro haere ngā akoranga.

He rite te tuhi kaupapa here e kī ana "Ka whakaute tō mātou AI i ngā tikanga o tō mātou hapori" ki te tuhi kaupapa here e kī ana "Kāore tō mātou awa e waipuke." Kāore te awa e pānui i ngā kaupapa here. Mēnā e hiahia ana koe ki te aukati i te waipuke, me hanga koe i ngā ārai-awa — he mahi hanganga e mahi ana ahakoa ngā hiahia o te awa.

E hiahiatia ana taua huarahi kotahi mō te whakahaere AI. Ehara i ngā ture hei whai mā te AI, engari he hanganga e mahi motuhake ana i waho i te AI, hei tirotiro i āna whanonga mai i waho.

Ngā Akoranga a Tikanga mō te Whakahaere

Ehara i te mea hou te māramatanga kāore e taea te whakaiti i ētahi whakataunga ki ngā ture. He mea tawhito tēnei, ā, kua mōhio ngā tikanga whakahaere taketake mō ngā rau tau.

Ehara te Tikanga Māori i te pukapuka ture. He pūnaha ora tēnei o ngā kawa, ngā uara, me ngā tikanga e ārahi ana i ngā whanonga i roto i tētahi horopaki hononga. Ka whakawhirinaki te mahi tika i tētahi āhuatanga ki ngā hononga e whai wāhi ana, ki te horopaki, ki ngā tūtohu o mua, me te mana o ngā tāngata kei reira, ehara i te ture tuhi. Ehara i te mea e whakamahi ana te kaumātua i tētahi tātai i te wā e whakatau ana ia i tētahi hui — kei te whakamahi ia i te mātauranga kua kohia e ia i roto i tōna ao katoa i roto i tētahi hapori motuhake.

Koinei tonu te momo whakataunga kāore e taea e te AI te mahi. Kāore e taea e tētahi pūnaha kua whakangungua ki ngā tauira tauanga te mārama ki te mana, te taumaha i ngā hononga, te rongo i te tono o tētahi āhuatanga. Ka taea e ia te tukatuka pārongo, engari kāore e taea e ia te whakamahi i te rangatiratanga — te mana motuhake e puta ana i te noho pū ki roto i tētahi hapori me te kawenga ki taua hapori.

I whakapau a Ludwig Wittgenstein, te tohunga whakaaro, i tōna mahi katoa ki te torotoro i te rohe i waenga i ngā mea ka taea te kī tika, me ngā mea kei tua atu i te kī tika. Ko tana whakatau — arā, ko te kī "mō ngā mea kāore e taea te kōrero, me noho puku" — e hāngai tika ana ki te wehewehe i waenga i ngā pātai ka taea e te AI te āwhina, me ngā pātai kāore e taea. He whakautu mārama tō te pātai "Ahea te hui e whai ake nei?" ka taea e tētahi AI te rapu. "Me pēhea tā tātou whakatata ki tēnei kōrero ki te hapū tata?" e pā ana ki te whakataunga, ngā hononga, me ngā tikanga e kore e taea te whakahaere mā te pūnaha.

I kī a Isaiah Berlin, te tohunga whakaaro tōrangapū, he tino kore e taea te whakakotahi i ētahi uara ā-tangata — te rangatiratanga me te ōritetanga, te tikanga tuku iho me te ahunga whakamua, te ngākau takitahi me te kotahitanga ā-hapori. Kāore he tātai e whakatau ana i ēnei taumahatanga. Me hiahiatia tonu te whakataunga ā-tangata, te whakawhitinga kōrero, me te momo mātauranga whaihua e whakawhanakehia ana e ngā hapori i roto i ngā whakatupuranga.

Kua roa ake ngā tikanga whakahaere a ngā iwi taketake e mau ana i tēnei māramatanga i te wā i whakamārama ai e te ariā Pākehā. Kei roto i te ariā o te kaitiakitanga te mōhiotanga e pā ana te tiakitanga ki te whakataunga tonutanga, ehara i ngā ture tūturu. Ko te tikanga o te whakawhiti kōrero i ngā hui e whakaatu ana i te māramatanga ka puta te mātauranga ā-hapori i roto i te kōrero ā-tari, ehara i te whakapai ake.

Ehara i te whakahaere tētahi anga whakahaere AI e whakapae ana ka taea e ia te whakarite pūnaha i ēnei whakataunga — he kolonei tēnei, ehara i te whakahaere. Anō.

Me pēhea a Village e whakahaere ai i te AI ā-pūnaha

Kāore a Village e whakawhirinaki ki te kī atu ki te AI kia whai whanonga. Ka hanga ia i te whakahaere ki roto i te hanganga — he hanganga e mahi motuhake ana i te AI, ā, kāore e taea e ia te whakakore.

Te kaiwhakatinana rohe ka aukati i te AI kia kaua e whakatau i ngā uara. Ki te pātai e pā ana ki ngā kawa ahurea, ngā whakataunga matatika, te horopaki hononga rānei, ka whakamutu te pūnaha, ā, ka tukuna te pātai ki tētahi tangata — tō kaiwhakahaere, tō kaumātua, tō runanga. Kāore e taea e te AI te whakakore i tēnei rohe, nā te mea kei waho o te mana whakahaere a te AI te whakahaere o tēnei rohe.

Te pūnaha mau tonu whakahau e rokiroki ana i ngā whakahau mārama a tō hapori ki tētahi pūnaha motuhake kāore e taea e te AI te whakarerekē. Ka waihanga te AI i tētahi whakautu, ka tirotirohia ki ēnei tohutohu kua penapenahia. Mēnā ka whakahē te whakautu i tētahi tohutohu, ka whai mana ake te tohutohu — hei taunoa, ahakoa ngā tohu whakangungu a te AI.

Te kaiwhakamana whakataurite ka tirotiro i ngā mahi kua tūtohutia e te AI ki ngā pūrongo tūturu o tō hapori. Kāore ia e pātai ki te AI mēnā he tika tōna whakautu — he mea pātai tēnā ki te pūnaha kia whakamana i a ia anō. Ka whakamahi ia i te ine pāngarau, e mahi ana i tētahi huarahi tino rerekē i te AI, hei whakatau mēnā e ū ana te whakautu ki ngā ihirangi tūturu o tō hapori.

Te kaitirotiro pēhanga horopaki e mātaki ana i ngā āhuatanga whakahaere kua heke iho — arā, ngā wā e taumaha ana te AI, e tukatuka ana i ngā tono matatini, i te tutaki rānei ki ngā pātai hou. Ka kitea ēnei āhuatanga, ka whakapiki ia i te kaha o te whakamana. Ko te uaua ake o te pātai, ko te nui ake o te arotakenga ka whiwhi te whakautu.

Ehara ēnei i ngā kaupapa here. He hanganga ēnei. Ka mahi ēnei ahakoa mēnā ka whakaae te AI ki ēnei, pērā i te mahi a te ārai-awa ahakoa mēnā ka whakaae te awa ki a ia.

Te Rerekētanga i Waenga i te Manakohanga me te Hanganga

He maha ngā whakahaere e whakaputa ana i ngā tauākī matatika mō te AI. Kāore a Village e whakawhirinaki ki ngā tauākī matatika. Ka whakawhirinaki ia ki ngā here hanganga e whakatinana ana i te whakahaere ā-ture i runga i te hanganga.

He mea nui tēnei wehewehenga nā te mea ko te wawata he mea e tūmanakohia ana kia puta. Ko te hanganga he mea e puta ana tūturu. Kāore tō hapori e whakawhirinaki ki te tūmanako ka whakahaere tika i ngā pūtea — me whai ia i te tirotiro pūtea tika, me te kawenga ki te hunga katoa. Koinei te whakahaere hanganga. Ka hāngai taua mātāpono ki te AI.

Te Anga Tractatus — I runga i te tūāpapa o Te Tiriti

Ko te hanganga whakahaere kei muri i te Village AI e kīia ana ko te anga Tractatus. He mea nui kia mōhio ki ngā mea e toru mō tēnei.

He tuwhera. Kua whakaputaina te anga katoa i raro i tētahi raihana puna tuwhera a Apache 2.0. Ka taea e te tangata katoa te pānui i te waehere, te tirotiro i ngā ture, me te whakamana kei mahi te whakahaere i ngā mea e kī ana ia. He rerekē tēnei ki te whakahaere AI a Big Tech, kei reira he rawa motuhake ngā ture, ā, he huna te whakamārama. Ina kī a Google, a OpenAI rānei he "hāngai ki ngā uara ā-tangata" tō rātou AI, kāore he huarahi āu ki te tirotiro. Mā te Tractatus, ka taea e koe te pānui i ia rārangi.

He mārama. Ka tuhia ngā whakataunga whakahaere katoa. Ka aukatia e te kaitiaki rohe te AI i te whakatau i ngā uara, ka tuhia taua take. Ka kitea e te kaiwhakamana whakawhiti-arotake he hapa, ka tuhia. Ka taea e ō kaiwhakahaere te kite tika i ngā mahi a te pūnaha whakahaere me te take i mahia ai. Kāore he paparanga huna e whakatauhia ai ngā whakataunga me te kore kawenga.

Kei runga i ngā mātāpono o Te Tiriti o Waitangi. Ehara i te mea he anga noa mō te "whakawhanaungatanga kaiwhai pānga" i tangohia mai i te whakahaere ā-pakihi te tauira hononga o te anga Tractatus. Ka tango mārama ia i ngā mātāpono o Te Tiriti — otirā, te whakamana o te Wāhanga Tuarua mō te tino rangatiratanga (mana katoa) ki runga i ngā taonga. I roto i te horopaki o te whakahaere AI, ko te tikanga ka pupuri tonu ngā hapori i te mana katoa ki runga i ā rātou mātauranga, ā rātou raraunga, me ngā ture e whakahaere ana i te pāhekoheko a te AI ki ēnei e rua. Ehara i te mea ka tuku tēnei mana te anga — e mōhio ana ia kei reira kē te mana, ā, ka hanga hanganga hei whakatinana i taua mana.

E whakaputaina ana tēnei tūāpapa i runga i a Te Tiriti ki te anga puna tuwhera i agenticgovernance.digital. Ehara i te kī hokohoko — he oati hanganga tēnei ka taea e te tangata katoa te tirotiro, te arotake, me te whakahaeretanga i te papaanga kia ū ki taua oati.

Ka whakaae mātou, mā te whakauru i tētahi anga hangarau ki Te Tiriti, ka puta he herenga e whānui ake ana i ngā waehere. He whakataunga mā ngā hapori Māori te whakatau mēnā e tutuki ana a Village i ēnei herenga, ehara i te mea mā te papanga e kī.

I te tuhinga e whai ake nei, ka tirohia e mātou ngā mahi a te Village AI i te ao tūturu i ēnei rā — he aha ngā āwhina ka taea e ia ki tō hapori, me pēhea e arohia ai te hēhua mā te pūnaha kupu, me ngā mea e mahi tonu ana.


Ko tēnei te Tuhinga 3 o ngā 5 i te raupapa "To Hapori, To AI". Mō te hanganga whakahaere katoa, tirohia Village AI mō Agentic Governance.

I mua: AI Hangarau Nui vs. AI o tō Hapori — He aha te take o te rerekētanga E whai ake: He aha ngā mea e rere ana i te Village i tēnei rā

Published under CC BY 4.0 by My Digital Sovereignty Ltd. You are free to share and adapt this material, provided you give appropriate credit.