🌈 Indigenous Edition Tūhinga 4 o 7

Ngā putanga katoa · Indigenous Edition

The roots of an old treeYour Community, Your AI — CC BY 4.0

He aha i kore ai e ranea ngā ture me te whakangungu — Te wero o te whakahaere

Te mihi kāore i puta

I mua i tā tātou matapaki i te ariā o te whakahaere, me tīmata tātou ki tētahi kōrero mō tētahi mihi. (Mēnā he kupu kāore koe i te mōhio i roto i tēnei raupapa, kua whakamāramahia ki te reo māmā i te rārangi kupu.)

Kei te whakarite tētahi kuia mō tētahi tangi. Kua ngenge ia — he wiki roa tēnei, ā, he nui ngā mea hei whakarite. Ka tono ia ki tētahi pūnaha AI kia āwhina ia ki te tuhi i tētahi mihi whakatau, he whaikōrero mihi e hāngai ana ki te kaupapa. He mārama āna tono: e hiahia ana ia ki te reo whakapapa, ki te whakamōhio ki te hunga kua mate, ki te hononga i waenga i te hunga ora me te hunga mate, koia te pūtake o te tangihanga.

Ka whakaputa te AI i tētahi whaikōrero ātaahua kua tuhia. He mahana, he ngaio, he aroha hoki. E kōrero ana mō te "whakanui i tētahi oranga kua ora pai," te "rapu kaha i roto i ngā mahara," te "haerenga whakaora kei mua i te aroaro," me te "whakamana i tō rātou taonga tuku iho." He pai te pānui. He ātaahua te tangi. Ā, he tino hē katoa.

Ehara i te mea me whakanui te whānau i tētahi oranga kua ora pai. Me rongo rātou i te whakapapa e kōrerotia ana — ngā rārangi whakapapa e hono ana i te hunga kua mate ki te hunga ora, me ki te hunga i haere i mua. Kāore rātou e hiahia ana i tētahi haerenga whakaora. Me rongo rātou i te karanga, te tangi, me te raupapa tika o ngā ritenga kua kawe i tō rātou iwi i roto i te mate mō ngā whakatupuranga. I tono te kuia mō te tikanga, ā, i hoatu e te AI ki a ia he tohutohu tangi ā-Pākehā — nā te mea kei roto i āna raraunga whakangungu he mano aratohu pōuri nō ngā paetukutuku tohutohu, kotahi noa iho te mea e mōhio ana he aha te tangi.

Kāore te AI i whakahē i te tohutohu a te kuia. Kāore ia i kī, "Kāore au e mōhio ki tō tikanga." I whakakapi noa ia i tāna i tonoa mō tētahi mea i kitea he nui ake i ngā raraunga whakangungu, i runga i ngā tatauranga. He huna te whakakapi. Mēnā i ngenge ake te kuia i te wā noa, i iti ake tōna wheako, i mahi rānei i raro i te pēhanga wā, tērā pea kāore ia i kite. Ka tukuna tonu te mihi, ā, ka whiwhi te whānau i te whakamarie nō tētahi tikanga hē — i tuhia kia ngāio, i puta mai i te ngākau pono, engari kāore he wairua ahurea.

Ka whakatika aunoa tō waea i ngā kupu. Ka kite koe i te raina whero i raro, ā, ka whakatika koe. Ka whakatika aunoa te AI i ngā uara. Ā, kāore he raina i raro.

Ina Neke ake ngā Tauira i te Tikanga

Ehara te mihi i te take motuhake. Ka mahi taua pūnaha anō i ia kōrero AI.

Ka pātai tētahi mema o te whānau ki tētahi pūnaha AI mō ngā tohutohu e pā ana ki tētahi tautohetohe ā-whānau, ka huri noa te pūnaha ki te reo o te rongoā ā-tangata takitahi — whakangungu māia, whakarite rohe, tiaki i a ia anō — nā te mea koirā ngā mea e rangatira ana i āna raraunga whakangungu. Kāore ia e toro ki ngā ariā o te whanaungatanga, o te utu (te whakawhitinga me te taurite), me te mōhio hoki, i roto i tētahi pūnaha whanaunga, ehara te whakatau i tētahi tautohetohe i te mea mō ngā hua a ia tangata, engari he mea whakahoki i te taurite o te rōpū.

Ka pātai tētahi rangatira hapori ki te AI kia āwhina ki te whakarite i tētahi hui nui, ka huri noa te pūnaha ki ngā tikanga whakahaere hui ā-pakihi — arā, ngā rārangi kaupapa, ngā mahi hei whakatutuki, me te whai wāhitanga o ngā hunga whai pānga — nā te mea he nui rawa atu ngā tuhinga hui pakihi i roto i āna raraunga whakangungu, he iti ake ngā tuhinga whakahaere ā-iwi taketake. Kāore ia e mārama kāore te hui i te hui noa. He tikanga motuhake tō hui, he kawa motuhake mō te tangata ka kōrero me te wā ka kōrero ai, he rītmi motuhake e whakatutuki ana i ngā kaupapa kāore e taea e te rārangi kaupapa ā-pakihi te mārama.

Ka tono te hapori ki te AI kia āwhina ki tētahi tuku tono mō te whakaaetanga rauemi, ka huri noa ia ki te reo whakamahere paerewa. Kāore ia e mārama ki te ariā o te kaitiakitanga — arā, ehara i te mea he rangatiratanga, he painga ā-pūtea rānei te hononga o te hapori ki te whenua, engari he tiakitanga mō ngā whakatupuranga katoa.

Ehara i te mea e whawhai ana te AI ki te mātauranga taketake. Kāore noa iho ia e mōhio ana ki te mātauranga taketake. E mōhio ana ia ki ngā mea e kitea nuitia ana i ngā tatauranga, ā, ko ngā mea e kitea nuitia ana i ngā tatauranga he mea nui nō te ao Pākehā. Mō ngā hapori taketake, ehara tēnei i te ngoikoretanga hangarau. He haere tonu matihiko tēnei i tētahi tauira i tīmata i te kolonitanga: te whakakapi i ngā pūnaha mātauranga taketake ki ngā anga a te Hauāuru, ā, he tino māmā te whakahaere kia kore ai e kitea e te tokomaha.

Koinei te raruraru whakahaere. Ehara i te kino. Ehara i te koretake. He whakatoihara ā-hanganga, e mahi huna ana.

Ka Mahi te AI, ka Piki ngā Tūraru

I tika ngā mea katoa i runga ake nei i te wā i whakautu noa te AI. E ai ki tā te Tuhinga 1 i whakamārama, kei te piki haere te mahi a te AI — ā, ka honoa he whakakapi huna i te tauira o te Hauāuru mō te tikanga ki tētahi mahi, kaua ki tētahi rerenga kōrero, ka kaha ake te raruraru whakahaere i roto i ngā huarahi motuhake e toru.

Kaore e taea te whakahoki i ētahi mahi. Ka taea te whakatika i tētahi tuhi kāore he wairua ahurea i mua i tōna whakamahinga — he wā poto kei waenga i ngā hua a te AI me ngā hua ka whai ake. Mā tētahi kaiwhakahaere e tuku, e tohatoha, e whakaputa, e tuku rānei ki tētahi atu, ka whakakore i taua wā poto. I mau te mihi kau e te kuia o tō tātou pūrākau nā te mea ko ia i pānui tuatahi. Kāore tētahi māngai i tohatoha ki te whānau i runga i tōna ingoa i hoatu ki a ia taua wā. Ā, kāore e taea te whakahoki mai i te mātauranga i tohatohahia ki waho o te mana whakahaere a te hapori — ehara te kino i te tuhi hei whakatika, engari he takahi ture hei ora tahi.

Ka pōraruraru te kawenga. Ina mahi tētahi māu, ā, he hē te hua, ko wai te kawenga? I tautuhia e tētahi te whāinga i roto i tētahi rerenga kōrero; i tīpako te pūnaha i ngā hikoinga; i hanga te pūnaha e tētahi kamupene. Ka kīia e ngā kairangahau ko te "āputa kawenga" tēnei āputa e huaki ana i konei. Mō tētahi hapori e mau ana i te kawenga ā-rōpū mō āna taonga, he hē te mahi i mahia i tōna ingoa kāore i whakaaetia e tētahi — ehara i te hapa noa iho, he hē kāore he kaituhi mārama.

Kāore e taea e koe te whakaae katoa ki ngā mea kāore e taea e koe te matapae. Ko te whakaaetanga pono he mōhio ki ngā mea e whakaae ana koe. Engari, he huarahi tuwhera te ara a tētahi kaiwhakahaere i roto i tētahi mahi maha-hipanga, ā — pēnei i kīia e te Tuhinga 1 — ahakoa te whakamārama a te AI mō āna ake whakaaro, kāore e tino whakaata ana i ngā take i akiaki i āna mahi. Ka taea e koe te whakaae ki tētahi whāinga; kāore e taea e koe te whakaae whai tikanga, i mua, ki ia hikoinga ka mahia pea e tētahi pūnaha motuhake kia tutuki ai taua whāinga. Mō te mātauranga e whakahaerehia ana e ngā kawa mō ko wai ka taea te tiri i ngā mea, ki a wai, āhea rānei, ehara taua āputa i te mea hangarau noa iho.

Kāore ēnei mea e kī ana kia kaua e whakamahia te AI e mahi ana. E kī ana ia, ko te tikanga i tika ai i te wā o ngā chatbot, ka tino hira ake i te wā o ngā māngai: me tirotirohia ngā whanonga a te AI e tētahi mea kei waho atu i te AI, me āhei tonu tētahi tangata nō te hapori ki te urutau, ā, me noho ki ngā tāngata whai mana ki te whakatau i ngā whakataunga hua, kāore e taea te huri. Koinei tonu te kaupapa o te toenga o tēnei tuhinga.

He aha i kore ai e whakatau i te raru ngā ture anō

Ko te āhua tuatahi o te nuinga o ngā whakahaere, i te wā e anga ana ki ngā tūraru o te AI, ko te tuhi kaupapa here. Ngā kaupapa here mō te whakamahinga e whakaaetia ana. Ngā aratohu matatika mō te AI. Ngā tikanga ratonga. Ngā anga AI haepapa.

Ehara ēnei tuhinga i te mea kāore he whaihua, engari he here matua ā rātou: kei te whakawhirinaki rātou ki te pūnaha AI kia ū ki a rātou.

Kāore te pūnaha AI e pānui ana i tō tuhinga kaupapa here, ā, kāore ia e whakatau kia ū ki ngā ture. Ka waihanga ia i ngā whakautu i runga i ngā tauira tatauranga o āna raraunga whakangungu. Ki te taupatupatu aua tauira ki tō kaupapa here, ka toa ngā tauira — ehara i te mea he hē te AI, engari nā te mea kāore ia e mārama ki ngā kaupapa here. Ka mārama ia ki ngā tauira.

Ka taea e koe te whakatikatika āta i tētahi tauira — te whakarerekē i tōna whakangungu kia whakakaha i ētahi whanonga. He āwhina tēnei, engari kāore e whakaoti i te raru taketake. Mā te whakangao taipitopito ka tāpirihia ngā tauira hou ki runga i ngā tauira o mua. I raro i te pēhanga, i ngā āhuatanga motuhake, i ngā pātai hou rānei, ka hoki mai anō ngā tauira tawhito. Ko te kupu hangarau mō tēnei ko te "catastrophic forgetting", engari he māmā ake te whakamārama: ka ngaro haere ngā akoranga.

He rite te tuhi i tētahi kaupapa here e kī ana, "Ka whakaute tō mātou AI i ngā tikanga o tō mātou hapori" ki te tuhi i tētahi kaupapa here e kī ana, "Kāore tō mātou awa e waipuke." Kāore te awa e pānui i ngā kaupapa here. Mēnā e hiahia ana koe ki te aukati i te waipuke, me hanga koe i ngā paro — he whakarerekētanga hanganga e mahi ana ahakoa ngā hiahia o te awa.

E hiahiatia ana taua huarahi kotahi mō te whakahaere AI. Ehara i ngā ture hei whai a te AI, engari he hanganga e mahi motuhake ana i waho i te AI, hei tirotiro i āna whanonga mai i waho.

Ngā Akoranga a Tikanga mō te Whakahaere

Ehara i te mea hou te māramatanga kāore e taea te whakaiti i ētahi whakataunga ki ngā ture. He mea tawhito tēnei, ā, kua mōhio ngā tikanga whakahaere taketake mō ngā rau tau.

Ehara a Tikanga Māori i te pukapuka ture. He pūnaha ora tēnei o ngā kawa, ngā uara, me ngā tikanga e ārahi ana i ngā whanonga i roto i te horopaki hononga. Kāore te mahi tika i tētahi āhuatanga e whakawhirinaki ana ki tētahi ture tuhi, engari ki ngā hononga e whai wāhi ana, ki te horopaki, ki ngā tūtohu o mua, me te mana o te hunga kei reira. Ehara i te mea e whakamahi ana te kaumātua i tētahi pūnaha whakaritenga i a ia e whakatau ana i tētahi hui — engari kei te whakamahi ia i te mātauranga kua kohia e ia i roto i tōna ao katoa i roto i tētahi hapori motuhake.

Koinei tonu te momo whakatau kāore e taea e te AI te mahi. Kāore e taea e tētahi pūnaha kua whakangungua ki ngā tauira tatauranga te mārama ki te mana, te whakataurite i ngā hononga, te rongo rānei i te tono o tētahi āhuatanga. Ka taea e ia te tukatuka pārongo, engari kāore e taea e ia te whakamahi i te rangatiratanga — te mana motuhake e puta ana i te noho pū ki roto i tētahi hapori, me te kawenga ki taua hapori.

I whakapau te tohunga whakaaro a Ludwig Wittgenstein i tōna mahi ki te torotoro i te rohe i waenga i ngā mea ka taea te whakamārama tika, me ngā mea kei tua atu i te whakamārama tika. Ko tana whakatau — arā, "mō ngā mea kāore e taea te kōrero, me noho puku" — e hāngai tika ana ki te wehewehe i waenga i ngā pātai ka taea e te AI te āwhina, me ērā kāore e taea. He whakautu mārama tō te pātai "Ahea te hui e whai ake nei?" ka taea e tētahi AI te rapu. Ko te pātai "Me pēhea tā tātou urupare ki tēnei kōrero me te hapū tata?" e pā ana ki te whakataunga, ngā hononga, me ngā tikanga e kore e taea te whakahaere mā te pūnaha.

I kī a Isaiah Berlin, te tohunga whakaaro tōrangapū, he tino kore e taea te whakakotahi i ētahi uara ā-tangata — te rangatiratanga me te ōritetanga, te tikanga tuku iho me te ahunga whakamua, te ngākau takitahi me te kotahitanga ā-hapori. Kāore he tātai e whakatau ana i ēnei taumahatanga. Me hiahiatia tonu te whakataunga a te tangata, te whiriwhiringa, me te momo mātauranga whaihua e whakawhanakehia ana e ngā hapori i roto i ngā whakatipuranga.

Kua roa ake ngā tikanga whakahaere ā-iwi taketake e mau ana i tēnei māramatanga i te wā i whakapuaki ai e te ariā Pākehā. Kei roto i te ariā o te kaitiakitanga te mōhiotanga e pā ana te tiakitanga ki te whakataunga tonutanga, ehara i ngā ture tūturu. Ko te tikanga o te whakawhiti kōrero (te whakawhiti kōrero) i ngā hui e whakaata ana i te mōhiohanga ka puta te mātauranga ā-hapori i roto i te kōrero ā-tukatuka, ehara i te mea i te whakapai ake.

Ehara i te whakahaere tētahi anga whakahaere AI e whakapae ana ka taea e ia te whakarite pūnaha i ēnei whakataunga — he whakakolonitanga tēnei, ehara i te whakahaere. Anō.

Me pēhea a Village e whakahaere ai i te AI i runga i te hanganga

Kāore a Village e whakawhirinaki ki te kī atu ki te AI kia whai whanonga. Ka hanga ia i te whakahaere ki roto i te hanganga — he hanganga e mahi motuhake ana i te AI, ā, kāore e taea e ia te whakakore.

Te kaiwhakahaere rohe e aukati ana i te AI kia kaua e whakatau i ngā uara — me te aukati hoki i a ia kia kaua e whakahaere i ngā mahi whai hua māna anō. Ki te pātai e pā ana ki ngā kawa ahurea, ngā whakataunga matatika, te horopaki hononga rānei, ki te mahi rānei e whakawhiti ana ki te mahi i runga i te ingoa o tō hapori — te tiri kōrero, te tuku pūrongo, te tuku i runga i tō ingoa — ka whakamutu te pūnaha, ka tukuna ki tētahi tangata — tō kaiwhakahaere, ō kaumātua, tō rūnanga. Kāore e taea e te AI te whakakore i tēnei rohe, nā te mea kei waho o te mana whakahaere a te AI te whakahaere o tēnei rohe. Koinei te whakautu hanganga ki te raru o te "iti ake ngā wā hei whakauru": kua whakaurua te āheinga kia uru mai tētahi kaitiaki, kāore i waiho kia tūpono noa.

Te pūnaha mauroa whakahau e rokiroki ana i ngā whakahau mārama a tō hapori ki tētahi pūnaha motuhake kāore e taea e te AI te whakarerekē. Ina whakaputa te AI i tētahi whakautu, ka tirohia ki ēnei whakahau kua rokiroki. Mēnā ka whakahē te whakautu i tētahi whakahau, ka whai mana ake te whakahau — hei taunoa, ahakoa ngā tauira whakangungu a te AI.

Te kaiwhakau whakataurite e tirotiro ana i ngā whakautu me ngā mahi kua tūtohutia e te AI ki ngā pūrongo tūturu o tō hapori. Kāore ia e pātai ki te AI mēnā he tika tōna whakautu — he mea tēnei e tono ana kia whakamana te pūnaha i a ia anō, ā, pēnei i whakamārama ai te Tuhinga 1, kāore e taea te whakawhirinaki ki te whakamārama a te AI mō āna ake whakaaro hei whakaata i ngā take i akiaki i te whakautu. Nō reira, ka whakakore te kaiwhakamana i ngā pūrongo a te AI mōna anō. Ka whakamahi ia i ngā ine pāngarau, e whakahaere ana i runga i tētahi huarahi tino rerekē ki te AI, hei whakatau mēnā e ū ana te whakautu ki ngā ihirangi tūturu o tō hapori. Ka tirotiro ia i te mahi, ehara i te whakamārama.

Te kaitirotiro pēhanga horopaki e mātaki ana i ngā āhuatanga whakahaere kua heke iho te kounga — arā, ngā wā e taumaha ana te AI, e tukatuka ana i ngā tono matatini, rānei e tutaki ana ki ngā pātai hou. Ka kitea ēnei āhuatanga, ka whakapiki ake i te kaha o te whakamana. Ko te uaua ake o te pātai, ko te nui ake o te arotakenga ka whiwhi te whakautu.

Ehara ēnei i ngā kaupapa here. He hanganga ēnei. Ka mahi ēnei ahakoa mēnā ka whakaae te AI ki ēnei, pērā i te mahi a te pare-awa ahakoa mēnā ka whakaae te awa ki a ia.

Te Rerekētanga i waenga i te Wawata me te Hanganga

He maha ngā whakahaere e whakaputa ana i ngā tauākī matatika mō te AI. Kāore a Village e whakawhirinaki ki ngā tauākī matatika. Ka whakawhirinaki ia ki ngā here hanganga e whakatinana ana i te whakahaere ā-ture i runga i te hanganga.

He mea nui tēnei rerekētanga nā te mea ko te wawata he mea e tūmanakohia ana kia tupu. Ko te hanganga te mea ka tūturu ka puta. Kāore tō hapori e whakawhirinaki ki te tūmanako ka whakahaere tika i ngā pūtea — me whai tirotiro pūtea tika, me te kawenga ki te rōpū whānui. Koinei te whakahaere hanganga. Ka hāngai taua mātāpono ki te AI.

Te Anga Tractatus — E Takoto Ana i runga i a Te Tiriti

Ko te hanganga whakahaere kei muri i te Village AI e kīia ana ko te anga Tractatus. He mea nui kia mōhio ki ngā mea e toru mō tēnei.

He tuwhera. Kua whakaputaina te anga katoa i raro i tētahi raihana puna tuwhera. Ka taea e te tangata katoa te pānui i te waehere, te tirotiro i ngā ture, me te whakamana kei mahia e te whakahaere ngā mea e kī ana ia. He rerekē tēnei ki te whakahaere AI a ngā Kamupene Hangarau Nui, i reira he motuhake ngā ture, ā, he huna te whakaaroaro. Ina kī a Google, a OpenAI rānei he "hāngai ki ngā uara a te tangata" tō rātou AI, kāore he huarahi āu ki te tirotiro. Mā Tractatus, ka taea e koe te pānui i ia rārangi.

He mārama. Ka tuhia ki ngā pūrongo ngā whakataunga whakahaere katoa. Ka aukatia e te kaitiaki rohe te AI i te whakatau i tētahi whakataunga e pā ana ki ngā uara, ka tuhia taua take. Ka kitea e te kaiwhakamana whakataurite tētahi hapa, ka tuhia. Ka taea e ō kaiwhakahaere te kite tika i ngā mahi a te pūnaha whakahaere me te take i mahia ai. Kāore he paparanga huna e whakahaerehia ai ngā whakataunga me te kore kawenga.

Kei runga i ngā mātāpono o Te Tiriti o Waitangi tōna tūāpapa. Ehara i te anga noa mō te "whakawhanaungatanga kaiwhai pānga" i tangohia mai i te whakahaere ā-pakihi te tauira hononga o te anga Tractatus. Ka tango tika i ngā mātāpono o Te Tiriti — otirā te whakau o te Wāhanga Tuarua mō te tino rangatiratanga (mana katoa) ki runga i ngā taonga. I roto i te horopaki o te whakahaere AI, ko te tikanga ka pupuri tonu ngā hapori i te mana katoa ki runga i ā rātou mātauranga, ā rātou raraunga, me ngā ture e whakahaere ana i te hononga a te AI ki ēnei e rua. Ehara i te mea ka tuku tēnei mana e te anga — engari e mōhio ana ia kei reira kē te mana, ā, ka hanga hanganga hei whakatinana i taua mana.

Kua whakaputaina tēnei tūāpapa i Te Tiriti ki te anga puna tuwhera kei agenticgovernance.digital. Ehara i te kerēme hokohoko — he oati hanganga tēnei ka taea e te tangata katoa te tirotiro, te arotake, me te whakahaeretanga kia ū ai te tūāpapa ki ngā herenga.

Ka whakaae mātou he kawenga kei tua atu i te waehere te whakauru i tētahi anga hangarau ki Te Tiriti. He whakataunga mā ngā hapori Māori te whakatau mēnā kua tutuki ēnei kawenga a Village, ehara i te mea mā te tūāpapa e whakapuaki.

I te tuhinga e whai ake nei, ka tirohia e mātou ngā mahi a Village AI i te ao tūturu i ēnei rā — he aha ngā āwhina ka taea e ia ki tō hapori, me pēhea te whakatika i te hēhē mā te pūnaha kupu, me ngā wāhanga e anga tonu ana ki te whakawhanake.


E hiahia ana koe ki te whakamahi pai, ki te haumaru hoki i ngā taputapu AI pēnei i ēnei? Mā ā mātou akoranga kore utu — Working with Claude me Agents at Work — e whakaako ana i ngā pūkenga whaihua. Mō te hanganga whakahaere katoa kei muri i a Village AI, tirohia Village AI — Agentic Governance.

He whaihua? Tiritiria tēnei tuhinga, kia whakaatuhia rānei he waehere QR hei karapa.