Tārongatanga ā-mīhini — kei te tatari te arotake a te kaikōrero taketake. Kua whakamāoritia tēnei whārangi mai i te reo Ingarihi, ā, kua tirotirohia ngā kupu whakahaere matua, engari kāore anō kia arotakehia e tētahi kaikōrero taketake. Ko te putanga Ingarihi te mana whaimana. Kua kite koe i tētahi hapa? Tēnā, whakamōhio mai mā te pātene urupare.

Tirohanga rāngaiTe rāngai tūmatanui me te KaraunaWhakakapi

Te rāngai tūmatanui me te whakahaere a te Karauna

Ka whakamahia tēnei tirohanga rāngai te Akoranga Whakahaere Hapori ki ngā tari tūmatanui, ngā rōpū a te Karauna, ngā kaunihera ā-rohe, ngā poari ā-ture, me ngā rōpū tohutohu. Ehara tēnei i te mea hei whakakapi i te marautanga matua: whakaoti tuatahi i ngā wāhanga matua e waru, kātahi ka whakamahia ngā tohutohu me ngā hononga kei konei hei whakamāori i ia wāhanga ki te taiao kawenga motuhake e whakahaerehia ana te whakahaere tūmatanui — pūtea tūmatanui, ngā tikanga mō ngā pārongo ā-ture, ngā uiuitanga, te arotake ā-ture, me ngā herenga pupuri rekoata ā-ture.

Haere mā ngā wāhanga i te raupapa tika, kātahi ka hoki mai ki konei:

Kei hea e puta ai te tūraru i roto i te whakahaere tūmatanui

He āhua motuhake tō te whakahaere tūmatanui mō te kawenga. Ka whakatauhia ngā whakatau mā te pūtea tūmatanui, ka tukuna kia whakapuaki i runga i te tono, ā, ka taea te whakatuwhera anō i ngā tau i muri mai e tētahi uiui, e tētahi ombudsman, e tētahi kaiarotake matua, e tētahi kōti rānei mō te arotake ā-ture. Ehara te rekoata i te mea ā-roto — koinei te tūāpapa taunakitanga ka mau ai te whakahaere ki te aroaro o te marea. I raro nei, kua whakatauritea ngā wā whakapā o ia rā ki ngā kāwai tūraru e rima o te Wāhanga 6, me te aro motuhake ki te tūraru whakataetae me te tūraru mana whakahaere.

Te haepapa mō te pūtea tūmatanui: Me taea te tautoko i ngā whakataunga mō te tohatoha, te hoko, ngā āwhina pūtea me te tahua ki ngā kaiarotake me te marea, ehara i te mea kia tuhia noa iho. Ngā mahere mō te tūraru whakataetae — ka taea te hanga anō i ngā whiriwhiringa i muri i te whakapau moni?
Ngā mōhiohio ā-ture / Ngā tono mō te ture uru ki ngā mōhiohio: Ka taea e ngā tāngata whenua me ngā kairīpoata te akiaki kia whakapuaki i te ara whiriwhiringa. Ngā mapi mō te tūponotanga o te hē pono me te tūponotanga o te whakataetae — ka noho ngā āputa, ngā tāpiritanga whakamutunga, me ngā tuhipoka kāore e taea te tautuhi hei kaupapa matua o te pūrongo.
Ngā uiuitanga tūmatanui me te arotake ā-ture: Ka taea e tētahi poari whakawā te whakamātau mēnā i hanga ture, i hanga tika hoki te whakataunga. He mahere hei aromatawai i te tūponotanga tautohe — ko te kawenga kia whakaatu me pēhea i tae ai ki te whakataunga, ehara i te mea anake he aha te whakataunga.
Ngā haepapa ture mō te pupuri rekoata: Ka whakahaere ngā rōpū tūmatanui i raro i te ture mō ngā pātaka me ngā tuhinga, ā, he herenga motuhake ā rātou mō te pupuri me te pono. E hāngai ana ki te tūponotanga mōrearea o te pono me te tūponotanga mōrearea o te mana whakahaere — me tūturu, me oti, me puritia i raro i te mana whakahaere tika ngā tuhinga.
Ngā pūrongo whakawhitiwhiti whakaaro me ngā tuku: Ko ngā taunakitanga e whakaatu ana i whakarongo pono te iwi whānui, ka taea anō te arotake. Ngā mahere mō te tūraru whakataetae — ka taea e koe te whakaatu ko ēhea tuku kōrero i tukuna ki ngā kaiwhakatau, ā, i tehea wā?
Ngā whakamārama poto ā-AI ki ngā minita, ki ngā kaikaunihera rānei: Ka uru ngā tohutohu i hangaia e te mīhini ki te porowhita whakatau. E pā ana ki te tūraru takenga me te tūraru whakataetae — ka taea e koe te whakaatu he aha ngā mea i hangaia e te mīhini, i runga i ngā raraunga whakauru, ā, ko wai i arotake?
He aha i rangatira ai te tūraru whakataetae i konei: I roto i te nuinga o ngā rāngai, he mea rerekē te tautohetohe. I roto i te whakahaere tūmatanui, he hanganga te tautohetohe — e noho ana ngā pūnaha whakaputa pārongo, ngā uiuitanga, me te arotake ā-ture kia whakatuwhera anō i ngā whakataunga. Nā reira, ehara te āheinga ki te hanga anō i te ara whakawhitiwhiti whakaaro i raro i te uiuitanga i te ārai mō tētahi aitua kāore e tino tūmanakohia; he whakaritenga whakahaere tonu tēnei.
He aha i tino kino ai te tūraru ā-rohe: He maha ngā wā ka mau ngā tuhinga tūmatanui i ngā mana rangatiratanga me ngā herenga ā-ture. Ko te wāhi e tūria ana aua tuhinga, ko ngā tikanga e whakahaerehia ana, me te tangata e taea ana te akiaki kia uru atu ki a rātou, he pātai whakahaere matua ēnei — ehara i ngā tuhipoka hoko. Ko te ara whakawhitiwhiti whakaaro i mahia i runga i ngā hanganga kei waho o te mana whakahaere ā-rohe whai hua, he tuhinga pea kāore e taea e te whakahaere te whakarite kia riro i a ia te mana whakahaere.
Ngā kaupapa matua whakaako
  • I roto i te whakahaere tūmatanui, ka whakamātauria ngā tuhinga i runga i te whakataetae i runga i te hoahoa — he mea noa te whakapuaki, te uiui, me te arotake, ehara i te mea ohorere.
  • Ko te tūraru whakataetae te here whakahaere: ko te pātai tonu mēnā ka taea te hanga anō i te ara whakaaro, ā, ka taea te tautoko i taua ara.
  • Kua piki ake te tūraru ā-ture nā ngā haepapa ture mō ngā rekoata: ko te wāhi manaaki me te whakahaere uru he whakataunga whakahaere, ehara i ngā whakataunga hangarau rorohiko.
  • Ka whakapiki ake te tūraru o te takenga mai o ngā raraunga i te wā ka uru mai te tohutohu ā-AI ki tētahi whakarāpopototanga — me taea te whakaatu i ngā tāurunga, te whakaputa, me te arotake a te tangata.

Ngā tauira kua mahia

Ko ia āhuatanga kei raro nei he tauira tūmatanui o tētahi hapa kua hoahoatia tēnei akoranga kia aukati. Pānuitia ēnei hei pātai ka tukuna e tētahi uiuitanga, e te kaiwhakahaere amuamu, e te kōti rānei ki te rōpū.

1 · He whakataunga tohatoha pūtea i weroa i te uiuitanga. Ka whakatuwheratia anō te hurihanga pūtea āwhina i muri i ngā tau. Ka tono te uiui ki te poari kia whakaatu i ngā paearu i whakamahia, ngā kōwhiringa i whakaarohia, ngā taupatupatu i whakapuaki, me ngā whakahe i tuhia. Mēnā kei roto ngā whiriwhiringa i ngā pūnaha kapua me ngā aho īmēra kāore he kaituhi e taea te whakamana, kāore hoki he hītori rohe, kāore e taea e te rōpū te whakaatu i te tika me te whai whakaaro o te whakamahinga pūtea — ko te tuhi anake o tētahi hua i puta. Kua puta te tūponotanga taupatupatu.
2 · He tono mō ngā pārongo ā-ture e whakaatu ana i ngā āputa i roto i te ara whiriwhiringa. He kaituhi pāpāho e tono ana i ngā tuhinga kei muri i tētahi whakataunga e wero ana. Ko te whakaputanga e whakaatu ana i te whakatau whakamutunga, engari kāore he rekoata ka taea te whai i te tātaritanga, ngā kōwhiringa i whakakorehia, me te tangata i tohutohu i ngā mea. Ka noho te āputa nei hei kitenga a te marea — ehara i te mea nā te mea i kitea he hē, engari nā te mea kāore te whakahaere e taea te whakaatu me pēhea i whakaaro ai. Kua tutuki ngā tūraru mō te pono me te āhei ki te wero.
3 · He whakarāpopototanga i tuhia e te AI kāore e taea te whakaatu i tōna takenga mai. Ko te nuinga o ngā tohutohu ki tētahi minita, ki tētahi kaikaunihera rānei i hangaia mā te mīhini. I te wero, kāore te rōpū e taea te whakaatu ko ēhea wāhanga i whakaputaina e te AI, he aha ngā raraunga i whakamahia, me ko wai te mana whakahaere i arotake, i whakaae rānei. Ka hinga te tū o ngā tohutohu nā te mea kāore e taea te whakamana i tōna takenga mai. Kua tutuki te tūraru o te takenga mai.

He aha ngā mea hei whakakaha mai i ngā wāhanga matua

E toru ngā wāhanga e mau ana i te taumaha nui rawa atu mō ngā kaiwhakahaere whakahaere tūmatanui. Whakaarohia rātou hei tuara o tēnei karu ā-wāhanga.

Wāhanga 7 — Ngā rekoata kāore e taea te whakarerekē, ka taea te hanga anō: Te ngākau o te whakarite uiui. He rekoata kāore e taea te whakarerekē, ā, ka taea te hanga anō, e āhei ai tētahi rōpū ki te whakahoki i te ara whakawhiriwhiri katoa — ngā tuhinga, ngā kōwhiringa, ngā tohutohu, ngā whakahe, te wā — kia tika tonu pēnei i tōna tū i te wā whakatau. Koinei te mea e huri ana i te āheinga ki te wero mai i tētahi kawenga hei tūnga e taea ana te tiaki.
Wāhanga 4 — Ngā āhuatanga o ngā rēhita rangatira: Ka whakautu tika ki ngā herenga ture mō te pupuri rekoata. Ko te pono, ko te kīkī, ko te pupuri, me te mana whakahaere ā-rohe ngā āhuatanga e tonoa ana e ngā ture mō ngā whare taonga me ngā rekoata — ā, ko ēnei hoki ngā āhuatanga e hangaia ana he rekoata rangatira kia whakaritea ai.
Wāhanga 8 — Te manene me te kaihautū herea: Te huarahi urunga tūturu. Kaua e whakawhiti katoa i tētahi tari ki tētahi pūramatū hou; engari me whakarite he whakamātautau whakahaere tūmatanui herea kotahi — kotahi komiti, kotahi momo whakatau, kotahi huringa uiui rānei — ā, me whakamana i ngā āhuatanga rekoata mai i te tīmatanga ki te mutunga i mua i te whakawhānui.
Te whakarārangi mō ngā rōpū tūmatanui
  • Tīmatahia ki te Wāhanga 7 kia tautuhi ai he aha te tikanga o te 'kua rite mō te uiui' mō ō whakataunga e tino pāngia ana.
  • Whakamahia te Wāhanga 4 kia hāngai ai taua whāinga ki ō haepapa ā-ture mō te pupuri rekoata.
  • Whakamahia te Wāhanga 8 hei tautuhi i te rohe o tētahi whakamātautau ārahi iti e taea ana e koe te tautoko i mua i tētahi whakawhānuitanga whānui ake.

Kōrero · Whakahaere rāngai tūmatanui

Ngā kaupapa kōrero
  • Ko ēhea o ō whakataunga e tino pea ka aroturukihia e te kōti, e uiuitia rānei, ā, ka taea e koe te whakaatu i te ara whiriwhiringa — ngā kōwhiringa, ngā tohutohu, ngā taupatupatu, me ngā whakahe — i tōna tū i taua wā?
  • Mēnā ka tae āpōpō he tono mō ngā pārongo ā-ture (FOI) mō tō whakataunga tino tautohetia, he aha ngā mea ka whakaatu te tukunga mō te whakaoti me te kaituhi o te tuhinga?
  • Kei hea tonu e tū ana ōu rēkōta ā-ture, i raro i ngā tikanga a wai, ā, ko wai e taea ana te whakahau kia uru atu ki a rātou — ā, kei te whakatutuki tēnei i ō haepapa ā-ture mō te pono me te mana whakahaere o ngā rēkōta?
  • Ka āwhina te AI i te whakarāpopoto mō tētahi minita, tētahi kaikaunihera rānei, ka taea e koe te whakaatu he aha ngā wāhanga i hangaia e te mīhini, i runga i ngā raraunga whakauru, ā, ko wai i arotake, i whakaae rānei i mua i tōna whakamōhio i te whakataunga?

He whaihua mō tō tari, mō tō kaunihera rānei? Tiritiria tēnei tirohanga rāngai ki tētahi hoa mahi, kia whakaatu rānei i tētahi waehere QR hei karapa.