te Tiriti me Māori raraunga

Agents at Work — CC BY 4.0

Ko te akoranga whakamutunga i whakarārangihia, i waenga i ngā tūmanako a te Komihana Matatapu, he rerenga kotahi e māmā ana te kore e aro ki a ia, ahakoa kāore e tika kia pēnā:whakawhanaungatia ki a Māori mō ngā tūraru ki te taonga o ā rātou pārongo. Kei roto i ngā tohutohu i te taha o "me whakahaere tātaritanga pānga tūmataitinga" me "kia mau tonu tētahi tangata ki roto i te tukanga" — engari ehara i te momo tūtohu anō, ā, ko te whakaaro he pouaka hei tohu noa iho, koinei te hē e ngana ana tēnei akoranga ki te aukati.

He aha i tū ai he herenga motuhake tēnei — o te hononga me te te Tiriti, ehara i te mea mō te tūmataitinga anake

Ka pātai te ture tūmataitinga noa: kei te whakahaere ture, kei te haumaru hoki ngā pārongo a tēnei tangata? He pātai nui tēnei, ā, kāore e kapi ana i tēnei. Ka pātai te anga te Tiriti i tētahi mea kāore i ngā mātāpono tūmataitinga:ko wai te tangata whai mana ki ēnei pārongo, ā, nāhea rānei?

Mō ngā raraunga Māori — arā, ngā pārongo e pā ana ki ngā tāngata Māori, whānau, hapū me iwi — ko te mātāpono he noho ēnei raraunga i raro i te mana whakahaere Māori. He mea noa iho te taonga: he mea puritia, me ngā herenga, ehara i te mea he rawa noa hei tukatuka. He pātai mana me te hononga tēnei, ehara i te haumaru anake. Ka taea e tētahi kaiwhakahaere te whakahaere i ngā raraunga Māori me te haumaru hangarau tino pai, ā, ka hē tonu ia, nā te mea kāore te pātai i noho hei "he haumaru rānei?" anake — engari ko te "nā wai te mana whakatau kia whakamahia tēnei?"

Ngā mea ka whakakino ake e tētahi māngai

Ka tino pā ngā āhuatanga katoa i whakakaha ake i ngā tūmanako a ngā kaiwhakahaere i ngā whenua Tīra 1 ki konei. Ka mahi te kaiwhakahaere kāore e tirohia ana, ā,ka toro iaki ngā raraunga māna anō. Nō reira, ko te tūraru motuhake he māngai e, mā te taunoa, ā, kāore he tangata i whakatau, ka ngaro noa iho ka tango pārongo mō Māori — ka tukuna ki tāwāhi ki tētahi tauira tūmatanui, ka puritia, ka whakatauria, ka whiwhi painga rānei — nā te mea ka taea, ā, kāore he tangata i whakatā kia pātai mēnā me pēnei. Koinei tonu te momo whakataunga kāore e tika kia mahia e tētahi tautuhinga taunoa i te rua karaka i te ata.

He aha te tikanga o tēnei i te mahi

• He kōrero tēnei, ehara i te whakatau takitahi. Mēnā ka pa tētahi kaiwhakahaere ki ngā pārongo mō Māori, ki ngā pārongo rānei nōna, he whakatau tēnei me whakawhitiwhiti kōrero ki ngā tāngata nōna, mō te āhua o te whakamahinga tika — ehara i te mea hei whakatau māu anake i tō noho puku, nā te mea ka taea e te taputapu. Ko tēnei te "ko wai te tangata e whakatau?" i puta i te pātai raraunga, ā, he whakautu mārama tōna.
• He wāhanga o te whakautu te tiaki raraunga. Koinei te wāhi ka mutu ai te kōwhiringa rangatiratanga (Tātai 3) hei manakohanga, ā, ka noho hei huarahi ki te whakaute i te herenga: he mahi tino rerekē te pupuri i ngā raraunga i raro i te mana whakahaere me ngā hanganga o Aotearoa, kaua ko te tuku ki tētahi mana whakahaere ture me tētahi kamupene kāore he hononga ki a ia.
• Tū noa ki te 'kāore', mēnā kāore koe i te mōhio. Mēnā kāore koe e taea te whakautu i te pātai 'nā wai te mana?', kāore koe i te rite ki te tuku i tētahi māngai ki taua raraunga. Ehara tēnei i te tūpato mō te tūpato anake; ko te herenga e mahi ana i te huarahi i whakaarohia ai.

Ko tēnei te Ankeri 3 me te Ankeri 4 e tutaki ana: kia pai tonu te mahi, ā, kia mārama hoki e tautoko ana — ehara i te mea e whakakāhore ana — i ngā tāngata nō rātou aua raraunga. Mō tētahi pakihi e tino whakaaro ana ki te rangatiratanga, ehara tēnei i te kawenga whakatutuki i tāpirihia noa i te mutunga. He wāhanga tēnei o tetake i tū ai te pakihi.

E whakapuaki ana tēnei akoranga i tētahi mātāpono me tētahi herenga; he mātauranga whānui tēnei, ehara i te tohutohu ā-ture, ā, ehara hoki i te mea hei whakakapi i te whakawhanaungatanga tika ki ngā hapori e pā ana ā rātou raraunga. Ko te rangatiratanga raraunga o Māori he mara e ora ana, e whanake ana hoki — me whakaarohia ngā taipitopito hei mea kia whakatika tika me ngā tāngata tika, ehara i te mea hei tango noa i tētahi whārangi akoranga.

Ā muri ake

Kua huri te taumata katoa ki tētahi kaupapa kotahi: he tangata tonu kei tua atu o te māngai. Ka whakamārama mārika te akoranga whakamutunga i tēnei — ō haepapa ki ngā tāngata e tukatukahia ana e tō māngai — ā, ka hoatu ki a koe te pepa kotahi-whārangi i tuhia mā rātou.