He aha te take kāore ngā ture me te whakangungu e ranea ana — Te wero o te whakahaere
Raupapa: Whakahaere AI mō ngā kaiārahi hapori — Te mārama ki te Village AI mō ngā kaitiaki, ngā kaikaunihera, me ngā mema poari (Tuhinga 3 o te 5) Kaituhi: My Digital Sovereignty Ltd Rā: Poutū-te-rangi 2026 Rāhina: CC BY 4.0 ā-ao
Te whakawhitiwhiti kōrero whakamahere
I mua i tā tātou matapaki i te ariā o te whakahaere, me tīmata tātou ki tētahi tauira whaihua.
Ka tono tētahi kaimahi o te kaunihera ki tētahi pūnaha AI kia āwhina ki te tuhi tuatahi i tētahi reta ki ngā kainoho mō tētahi whanaketanga kua whakaarohia kei te taha o tētahi rohe tiaki taiao. He mārama tōna tono: e hiahia ana ia ki tētahi reo whai inenga e whakaae ana ki ngā āwangawanga o ngā kainoho, e whakamārama ana i te anga whakamahere, ā, e whakamārama ana hoki i te herenga a te kaunihera ki te taurite i ngā hiahia e whakataetae ana i te mārama. Ka tuhi āta ia i tana tono, ā, ka tatari.
Ka whakaputa te AI i tētahi reta kua hangaia pai. He mārire, he ngaio, ā, he āta whiriwhiria ngā kupu. E kōrero ana mō te "whakahaere i ngā tūmanako o ngā hunga whai pānga", te "whakatutuki i ngā aronga rautaki", te "whakamahi i ngā whai wāhitanga whakawhanaungatanga hapori", me te "whakarite i te kōrero whakawhanaketanga". He tika tōna pānui. He reo ngaio. Ā, he tino hē katoa.
Kāore ngā kainoho e hiahia kia whakahaerehia ā rātou tūmanako. Me mārama rātou ki ngā whakataunga a tō rātou kaunihera me ngā take i mahia ai. Kāore rātou e hiahia ana i tētahi kōrero. Me whiwhi rātou i tētahi pūrongo mārama mō ngā whakaaro whakamahere, ngā whakaaturanga i whiwhi, me ngā take i muri i te whakataunga. I tono te āpiha mō te haepapa ā-hapori, ā, i hoatu e te AI ki a ia te whakahaere kaiwhai pānga ā-pakihi — nā te mea he nui ake ngā whakawhitiwhiti kōrero pakihi i roto i āna raraunga whakangungu i ngā tuhinga ā-hapori.
Kāore te AI i whakahē i te tohutohu a te āpiha. Kāore ia i kī, "Kāore au e mārama ana ki te haepapa tūmatanui." I whakakapi noa ia i tāna i tonoa ki tētahi mea i tino noa ake i āna raraunga whakangungu, arā, i ngā tatauranga. He whakakapi huna tēnei. Mēnā i pēhia te āpiha e te wā, kāore rānei ia i te mātanga, i whakawhirinaki rānei ia ki te AI i te nui rawa atu, tērā pea kāore ia i kite. Ka tukuna tonu te reta, ā, ka whiwhi ngā kainoho i tētahi whakamōhio i whakaarohia ai rātou hei hunga whai pānga hei whakahaere, ehara i te hunga pōti hei ratonga.
Ka whakatika aunoa tō waea i ngā kupu. Ka kite koe i te raina whero i raro, ā, ka whakatika koe. Ka whakatika aunoa te AI i ngā uara. Ā, kāore he raina i raro.
Ina Whakakapi Ngā Tauira i Ngā Uara
Ehara te whakawhitiwhiti kōrero whakamahere i tētahi take motuhake. Ka mahi taua pūnaha kotahi i ia whakawhitinga ki te AI.
Ka pātai tētahi mema ki tētahi pūnaha AI mō ngā pārongo e pā ana ki tētahi take whakamahere uaua, ka huri te pūnaha ki te reo o ngā tika a te kaihoko takitahi — te whakawhānui amuamu, te huarahi ture, te anga whawhai — nā te mea koirā te mea e rangatira ana i āna raraunga whakangungu. Kāore ia e toro ki te reo o ngā hiahia hapori, o te whiriwhiringa ā-rōpū, me te tirohanga whānui e puta ana i te mōhio ka ārahi tēnei whakataunga i tētahi takiwā mō ngā tekau tau.
Ka tono te hēkeretari poari ki te AI kia āwhina ki te tuhi meneti, ka huri aunoa ki te reo poari ā-pakihi — "i tuhia e te poari," "i whakataua," "i tohua ngā tūemi mahi" — nā te mea he nui rawa atu ngā meneti ā-pakihi i ngā meneti whakahaere hapori i roto i āna raraunga whakangungu. Ka whakakōritia ngā āhuatanga matatini o te whiriwhiringa hapori — arā, te tuhi i ngā whakahe, te tae ki tētahi whakataunga i te āwangawanga, te mea he mea nui te aronga pērā i te whakataunga — kia hāngai ki te whai hua ā-pakihi.
Ehara te AI i te mea e whawhai ana ki ngā uara ā-hapori. Kāore noa iho ia e tino mōhio ki ngā uara ā-hapori. E mōhio ana ia ki ngā mea e auau ana i ngā tatauranga, ā, ehara ngā mea e auau ana i ngā tatauranga i ngā mea tino tika mō ngā whakahaere e kawenga ana ki te tiaki i ō rātou hapori.
Koinei te raru whakahaere. Ehara i te kino. Ehara i te ngoikore. He whakawhē ā-hanganga, e mahi huna ana.
He aha i kore ai e whakatau i te raru mā te tāpiri ture
Ko te āhua tuatahi o te nuinga o ngā whakahaere, i te aroaro o ngā tūraru o te AI, ko te tuhi kaupapa here. Ngā kaupapa here mō te whakamahinga whakaaetia. Ngā aratohu matatika mō te AI. Ngā anga AI haepapa. Ngā tikanga mō ngā komiti aroturuki AI.
Ehara i te mea kāore he uara ēnei tuhinga, engari he here matua ā rātou: kei te whakawhirinaki rātou ki te pūnaha AI kia ū ki a rātou.
Kāore tētahi pūnaha AI e pānui i tō kaupapa here mō te whakamahinga e whakaaetia ana, ā, ka whakatau kia ū ki reira. Ka waihanga ia i ngā whakautu i runga i ngā tauira tauanga kei roto i āna raraunga whakangungu. Mēnā ka taupatupatu aua tauira ki tō kaupapa here, ko ngā tauira ka toa — ehara i te mea nā te mea e whakahē ana te AI, engari nā te mea kāore ia e tukatuka kaupapa here. Ka tukatuka ia i ngā tauira.
Ka taea e koe te whakatikatika āta i tētahi tauira — arā, te whakarerekē i tōna whakangungu kia whakakaha i ētahi whanonga. He āwhina tēnei, engari kāore e whakatau i te raru taketake. Mā te whakatikatika āta ka tāpirihia ngā tauira hou ki runga i ngā tauira o mua. I raro i te pēhanga, i ngā āhuatanga ohorere, i ngā pātai hou rānei, ka hoki mai anō ngā tauira tawhito. Ko te kupu hangarau mō tēnei ko te "catastrophic forgetting" (te wareware ohorere), engari he māmā ake te whakamārama: ka ngaro haere te whai o te whakangungu.
Ko te tuhi i tētahi kaupapa here e kī ana, "Ka whakaute tō mātou AI i ngā uara o tō mātou hapori," he rite ki te tuhi i tētahi kaupapa here e kī ana, "Kāore tō mātou awa e waipuke." Kāore te awa e pānui i ngā kaupapa here. Mēnā e hiahia ana koe ki te aukati i te waipuke, me hanga koe i ngā ārai awa — he mahi hanganga e mahi ana ahakoa ngā mahi a te awa.
E hiahiatia ana taua huarahi kotahi mō te whakahaere i te AI. Ehara i ngā ture hei whai mā te AI, engari he hanganga e mahi motuhake ana i waho o te AI, hei tirotiro i āna whanonga mai i waho.
Ka whakaae te Ture AI o te EU ki tēnei mātāpono. Ehara i te mea e tono noa ana kia "matatika" ngā pūnaha AI — engari e tono ana mō ngā tuhinga hangarau, ngā aromatawai hāngai, ngā tikanga aroturuki a te tangata, me te aroturuki i muri i te hokohoko. I mārama ngā kaihanga o te Ture, kāore te wawata me te kore hanganga e ranea ana. Ko te pātai mō ngā rōpū whakahaere, mēnā e whakaata ana tō rātou ake whakamahinga AI i taua māramatanga kotahi.
Ngā Kōrero a te Mātāpono Whakahaere ki a Tātou
Ehara i te mea hou te māramatanga, kāore e taea te whakaiti i ētahi whakataunga ki ngā ture. He tūāpapa tēnei ki te mātāpono whakahaere.
I whakapau tōna mahi te tohunga whakaaro a Ludwig Wittgenstein ki te torotoro i te rohe i waenga i ngā mea ka taea te kī tika, me ngā mea kei tua atu i te kī tika. Ko tōna whakatau — arā, "mō ngā mea kāore e taea te kōrero, me noho puku" — he tino hāngai ki te whakahaere AI. Ka taea te whakarite i ētahi pātai: he whakautu mārama tō te pātai "Ahea te hui ā-kaunihera e whai ake nei?" ka taea e tētahi AI te rapu. Kāore e taea ētahi atu: kei roto i te pātai "Me pēhea tā tātou tuku i tēnei whakataunga ki ngā kainoho kua pāngia?" te whakatau, te horopaki, ngā hononga, me ngā uara e kore e taea te whakahaere i runga i tētahi pūnaha.
Ko te rohe i waenga i ngā mea ka taea te tuku ki tētahi mīhini me ngā mea me noho ki ngā tāngata he tūāpapa mō te whakahaere AI e tika ana. Ko te hē, kāore te whakamahi i te AI mō te momo tuatahi o ngā pātai. Ko te hē, ko te tuku i te AI kia whakautu i te tuarua kāore he tirotiro a te tangata.
I kī a Isaiah Berlin, te tohunga whakaaro tōrangapū, he tino rerekē ētahi uara a te tangata — te rangatiratanga me te ōritetanga, te tikanga me te ahunga whakamua, ngā mana takitahi me te oranga ā-hapori. Kāore he tātai hei whakatau i ēnei taumahatanga. Me hiahiatia tonu te whakataunga a te tangata, te whiriwhiringa, me te momo mātauranga whaihua ka whakawhanakehia e ngā rōpū whakahaere i roto i ngā tau o te mahi ki ā rātou hapori.
Ko ngā pūnaha AI, i runga i tō rātou hoahoa, e rapu ana ki te whakapai ake. Ka rapu rātou i te whakautu pai rawa atu. Engari, i te wā e tino taupatupatu ana ngā uara, kāore he whakautu pai rawa atu — kotahi noa te whakautu e whakatauria ana e tēnei hapori, i tēnei wā, i ēnei āhuatanga, hei mea tino tika. He whakataunga tangata tūturu tēnei, ā, ko tētahi anga whakahaere AI e whakapae ana he kē atu, ehara i te whakahaere — he tuku i te mana.
He tino whakaako te mahi a Elinor Ostrom mō te whakahaere i ngā rawa ā-hapori. I whakaatu a Ostrom ka taea e ngā hapori te whakahaere angitu i ngā rawa tiritahi, kāore e hiahiatia te whakawhāiti rawa ki te motuhake, te mana pokapū rānei — engari anake mēnā ka hāngai ngā hanganga whakahaere ki te matatini o te rawa e whakahaerehia ana. He rawa tiritahi te AI i roto i ia whakahaere e whakamahi ana i a ia. Ko te pātai mēnā ka hāngai ngā hanganga whakahaere ki te matatini o te taputapu.
Me pēhea e Whakahaere ai a Village i te AI i runga i ngā Hanganga
Kāore a Village e whakawhirinaki ki te kī atu ki te AI kia whai whanonga. Ka whakauru ia i te whakahaere ki roto i te hanganga — he hanganga e mahi motuhake ana i te AI, ā, kāore e taea e ia te whakakore.
Te kaiwhakakaha rohe e aukati ana i te AI kia kaua e whakatau i ngā uara. Ina pātai e pā ana ki ngā whakawhitinga tūmataitinga, ngā whakataunga matatika, te horopaki ahurea rānei, ka whakamutu te pūnaha, ā, ka tukuna te pātai ki tētahi tangata — tō kaiwhakahaere kōrero, tō heamana, tō poari. Kāore e taea e te AI te whakakore i tēnei rohe, nā te mea kei waho o te mana whakahaere a te AI te whakahaere o te rohe.
Te pūnaha mau tonu whakahau e rokiroki ana i ngā whakahau mārama a tō whakahaere ki tētahi pūnaha motuhake kāore e taea e te AI te whakarerekē. Ina whakaputa te AI i tētahi whakautu, ka tirotirohia ki ēnei whakahau kua rokiroki. Mēnā ka whakahē te whakautu i tētahi whakahau, ka whai mana ake te whakahau — hei taunoa, ahakoa ngā tohu whakangungu a te AI e tohu ana.
Te kaiwhakamana whakataurite ka tirotiro i ngā hua kua tūtohutia e te AI ki ngā rekoata tūturu o tō whakahaere. Kāore ia e pātai ki te AI mēnā he tika tōna whakautu — he mea pātai tēnei ki te pūnaha kia whakamana i a ia anō. Ka whakamahi ia i ngā ine pāngarau, e whakahaere ana i runga i tētahi huarahi tino rerekē ki te AI, hei whakatau mēnā e ū ana te whakautu ki ngā ihirangi tūturu o tō hapori.
Te kaitirotiro pēhanga horopaki e mātaki ana i ngā āhuatanga whakahaere kua heke iho — arā, ngā wā e taumaha ana te AI, e tukatuka ana i ngā tono matatini, i te pātai rānei ki ngā pātai hou. Ka kitea ēnei āhuatanga, ka whakapiki ake i te kaha o te whakamana. Ko te uaua ake o te pātai, ko te nui ake o te arotakenga ka whiwhi te whakautu.
Ehara ēnei i ngā kaupapa here. He hanganga ēnei. Ka mahi ēnei ahakoa kāore ngā tauira a te AI e hāngai ana ki a rātou, pērā i te mahi a tētahi pare ā-awa ahakoa kāore te awa e mahi tahi ana.
Te Rerekētanga i Waenga i te Manakohanga me te Hanganga
He maha ngā whakahaere e whakaputa ana i ngā tauākī matatika mō te AI. Kāore a Village e whakawhirinaki ki ngā tauākī matatika. Ka whakawhirinaki ia ki ngā here hanganga e whakatinana ana i te whakahaere ā-hanganga.
He mea nui tēnei wehewehenga, nā te mea ko te wawata he mea e tūmanakohia ana kia puta. Ko te hanganga he mea ka puta tūturu. Kāore tō whakawhirinaki e whakawhirinaki ki te tūmanako ka whakahaere tika te kaiwhakahaere pūtea i ngā pūtea — me rua ngā kaituhi ingoa, me te arotake motuhake. Ko tērā te whakahaere hanganga. Ka hāngai taua mātāpono ki te AI.
Mō ngā rōpū whakahaere, ka hāngai tika tēnei wehewehenga ki ngā whakaritenga ā-ture. Kāore te Ture AI o te EU e whakaae he whakaaro pai tō te kaiwhakarato — e hiahiatia ana he ārai hangarau ka taea te whakaatu, te rehitatanga, me ngā tikanga aroturuki a te tangata. He tūnga rerekē rawa atu tō te whakahaere e taea ana te whakaatu i te whakahaere hanganga o tōna AI ki te tūnga whai ture, i tērā e tohu noa ana ki tētahi tuhinga kaupapa here.
Te Anga Tractatus — Mārama, Tuwhera hoki
Ko te hanganga whakahaere kei muri i te Village AI e kīia ana ko te anga Tractatus. He mea nui kia mōhio ki ngā mea e toru mō tēnei.
He tuwhera. Kua whakaputaina te anga katoa i raro i te raihana puna tuwhera a Apache 2.0. Ka taea e te tangata katoa te pānui i te waehere, te tirotiro i ngā ture, me te whakamana kei mahi te whakahaere i ngā mea e kī ana ia. He rerekē tēnei ki te whakahaere AI a Big Tech, i reira he rangatira ngā ture, ā, kāore i whakaputaina ngā take whakaaro. Ina kī atu tētahi kaiwhakarato AI matua ki a koe kua "tūhonohono tōna pūnaha ki ngā uara ā-tangata," kāore he huarahi āu ki te whakamana i taua kī. Mā te Tractatus, ka taea e koe te pānui i ia rārangi.
He mārama. Ka tuhia ngā whakataunga whakahaere katoa. Ka aukatia e te kaiwhakahaere rohe te AI i te whakatau i runga i ngā uara, ka tuhia taua take. Ka kitea e te kaiwhakamana whakataurite he hapa, ka tuhia. Ka taea e ō kaiwhakahaere me ō kaiwhakahaere matua te kite tika i ngā mahi a te pūnaha whakahaere me te take i mahia ai. Kāore he paparanga huna e mahia ai ngā whakataunga me te kore kawenga. Mō ngā whakahaere e pā ana ki ngā herenga mō te here mō te mōrearea o ngā pārongo, me ngā whakaritenga mō te kawenga tūmatanui, he tino hāngai tēnei āheinga arotake.
Ka taea te whakarite. Ehara te anga i te huinga ture mārō i whakahuatia mai i waho. Ka taea e ngā whakahaere te hanga i te whakahaere kia whakaata i ā rātou ake aronga matua. He herenga rerekē, he āwangawanga rerekē, he rohe rerekē ā te kaunihera ā-rohe me te whakawhirinaki hapori. Ka tautoko te anga o te Tractatus i tēnei — ehara i te mea mā te tuku i ngā whakahaere kia whakangāwari i te whakahaere, engari mā te tuku i a rātou kia tautuhi he aha ngā mea e tiakina ana e te whakahaere. Te ture whakahaere o tō whakahaere, tō anga uara, ō rohe whakahaere — e whakatinanahia ana ā-hanganga, ehara i te mea kua tuhia noa iho.
Kei te wātea te anga katoa, tae atu ki ngā rangahau i muri i a ia, i agenticgovernance.digital. Ehara i te mea me pānui koe kia whakamahi i a Village — ka mahi tonu te whakahaere ahakoa kāore koe i tirotiro. Engari, mehemea e hiahia ana koe ki te mārama tika ki te āhua e whakahaerehia ana tō AI, mehemea rānei me whakaatu koe i tō ū ki ngā ture ki tētahi mana whakahaere, kei tuwhera te kuaha.
I te tuhinga e whai ake nei, ka tirohia e mātou ngā mahi a te Village AI i te ao tūturu i ēnei rā — he aha ngā āwhina ka taea e ia ki tō whakahaere, me pēhea te aro ki te hēhē mā te pūnaha kupu, ā, he aha ngā mea kei te whakawhanake tonu.
Ko tēnei te Tuhinga 3 o ngā tuhinga e rima i te raupapa "AI Governance for Community Leaders". Mō te hanganga whakahaere katoa, tirohia Village AI mō Agentic Governance.
I mua: AI Hangarau Nui vs. AI e Whakahaerehia ana e te Hapori — He aha te Take o te Rerekētanga E whai ake: He aha kei te Mahi i Village i Tēnei Rā