Rārangi Kupu
Ko tēnei rārangi kupu e kohikohi ana i ngā kupu i whakamahia puta noa i te akoranga, ā, kua wehea ki ngā wāhanga e whā: te hanganga o ngā tuhinga rangatira, te whakahaere me te AI, te rangatiratanga raraunga o ngā iwi taketake, me tētahi kupu tahi mō te tūraru whakahaere. Kua tuhia ngā whakamārama mō te hunga whakarongo whakahaere, ehara mō te hunga hangarau — kia taea ai e koe te whai i te aronga o ia wāhanga, me te whakamahi tika i ngā kupu i roto i ōu ake whiriwhiringa.
Hoahoa rārangi rekoata rangatira
- Sovereign record
- he rekoata e mau ana i tōna ake takenga mai, kaupapa here, mekameka taunakitanga, tūnga whakamana, me tētahi huarahi kaweake kawe, kaua e whakawhirinaki ki ngā whakau a te kaiwhakarato.
- Provenance
- te pūrongo e taea ana te whakamana mō te tangata i tuhi, i tiaki, i whakaae rānei i tētahi rekoata, me te āhua i huri ai.
- Policy-carrying record
- he rekoata e haere ana me āna ake ture mō te tangata ka taea te pānui, te tiri, te whakamahi hei whakangungu, te kaweake, te muku rānei.
- Proof chain
- he rekoata e whakaatu ana kua kore i whakarerekē, e tohu ana i ngā rohe whakahaere i whakawhitia e te rekoata, me te wā i whakawhitia ai.
- Verification state
- mēnā kei te āhua hou, kua pau, kāore i te hāngai, kāore rānei e taea te whakamana te tū o tētahi rekoata i tēnei wā.
- Portable export
- te āhei ki te tango i ngā rekoata i roto i tētahi āhua whakamahinga, e taea ana te whakamana; te tūāpapa o ngā mana putanga tūturu.
- Immutability
- Ka tāpirihia ngā panonitanga, ka taea te tohu ko wai i hanga, ā, ka taea te arotake, kaua e tuhia anō i te huna; ehara i te mea "kāore he mea e panoni ana".
- Tamper-evidence
- te āhuatanga e taea ai te kite i ngā panonitanga katoa ki tētahi rekoata.
- Append-only
- Ka tāpirihia ngā tāurunga hou; kāore ngā tāurunga o mua e whakatikahia i te wāhi.
- Bilateral federation
- E rua ngā kaipupuri mana motuhake ka hono anake mō tētahi kaupapa motuhake kua hainatia, ā, ka pupuri ia i tōna mana ā-rohe me tōna mana whakakore.
- Tenant isolation
- Ka whakaritea te whānuitanga me te wehewehe i ngā ture raraunga me ngā ture whakahaere o ia whakahaere, kia motuhake ai i ērā o ētahi atu.
- Constitutional memory
- Ngā pūrongo whakahaere e whakaarohia ana hei mahara ā-tari mau roa, ehara i te kōnae tari hei whakakore.
- Audit-grade
- he rēkota, he mekameka rānei e kaha ana kia taea ai te whakaatu i tōna pono ki tētahi kaiarotake o waho.
- Deliberation record
- Te ara i hanga ai te whakataunga: ngā tono, ngā matapaki, ngā whakaaro a te AI, ngā whakahē, ngā whakaaetanga.
- Attributable-AI record
- he rekoata e wehe ana i te whakaaro a te tangata, ā, e taea ai te whakapae ki ngā tāurunga AI, me tētahi hainatanga hei aukati i te whakahē.
Whakahaere me te AI
- Agentic governance
- Ko te mātāpono me whakatinanahia te whakahaere i runga i te hanganga, i te ara matua o te pūnaha, kaua e waiho ki te whakatau a te AI, ki ngā kaupapa here i muri i te mahi rānei.
- Guardian Agents
- ngā wāhanga aroturuki e whakamana ana i ngā whakautu AI ki ngā rekoata ake o te hapori, e aroturuki ana i te huringa, e aukati ana i ngā whakaeke tono, ā, e tiaki ana i te whakaaetanga a te tangata mō ngā panoni.
- The six governance services
- BoundaryEnforcer, InstructionPersistenceClassifier, CrossReferenceValidator, ContextPressureMonitor, MetacognitiveVerifier, me PluralisticDeliberationOrchestrator: he tauira whakahaere e wehewehea ana ngā mahi mīhini, ngā tohutohu a te tangata, me ngā whakataunga kua kīia ki ngā uara.
- Human-in-the-loop
- he hoahoa e hiahiatia ana he whakaaetanga ā-tangata mō ngā mahi kua tautuhia i ngā wā katoa.
- Value change
- he panoni ki ngā ture, ngā pae, me ngā tautuhinga whakahaere o tētahi hapori; e mau ana i raro i te mana a te tangata.
- Exit rights
- Te āheinga o te whakahaere ki te wehe me ōna rekoata e tū tonu ana, kia kore ai e mau ki tētahi papa pūnaha.
- Drift
- Te wehenga āta haere o te whanonga o tētahi AI i tōna turanga i whakaarohia.
- Prompt attack
- he whakamātau ki te whakahaere i tētahi AI mā te whakamahi i ngā tāurunga hanga kia whakakore i āna tohutohu.
- Pluralism
- Te whakaaro ko ngā rerekētanga uara he mea tūturu, ā, he maha kāore e taea te whakaiti, kaua ko te whakapae kotahi te whāinga whakapainga huna.
Rangatiratanga raraunga taketake
- Indigenous data sovereignty
- Te tika o ngā iwi taketake ki te whakahaere i te kohinga, te rangatiratanga, me te whakamahinga o ngā raraunga e pā ana ki ā rātou iwi, whenua, me tō rātou ahurea.
- CARE Principles
- Painga ā-rōpū, Mana whakahaere, Haepapa, me ngā Tikanga; he tāpiritanga ki ngā mātāpono raraunga FAIR e aro ana ki ngā mana ā-rōpū.
- Collective rights
- Ngā mana e puritia ana e te hapori hei tautuhi i ngā whakamahinga tika o ngā raraunga, he motuhake i te whakaaetanga a ia kaiwhakamahi whakamutunga.
- Relational provenance
- Ko te tikanga e whakawhirinaki ana ki ngā hononga me te horopaki o te rekoata.
- Taonga
- he mea taonga; i ngā kupu raraunga, he pārongo whai tikanga ā-ahurea e tiakina ana.
- Kaitiakitanga
- Te tiakitanga me te whakahaere manaaki; he herenga kia tiaki, kia tiakina, ā, i konei ka pā ki ngā raraunga.
- Koha
- He koha e tukuna ana hei utu; i konei, he koha ā-tūao hei tautoko i ngā utu whakahaere o te akoranga.
- Tikanga
- Ngā tikanga tuku iho tika; ngā kawa e whakahaere ana i te whakahaere tika o ngā take.
- Whakaaro
- he whakaaro, he whakaaro ake, he tūnga kua whakaarohia i whakawhiwhia ki tētahi whiriwhiringa.
- Kāhui
- he huihui, he hui; he rōpū whakatau e hāngai ana ki te whakaaetanga whānui.
- Mana motuhake
- te whakatau ā-iwi; te mana me te motuhake e puritia ana e tētahi hapori.
- Te Tiriti o Waitangi
- Te Tiriti o Waitangi; he tuhinga tūāpapa i roto i te hononga i waenga i te Karauna me ngā Māori o Aotearoa, New Zealand.
- Whakapapa
- whakapapa me te rārangi whakapapa; te rārangi hononga e hono ana i ngā tāngata me ngā mea.
Ngā kupu mō te tūraru
- Integrity risk
- Ka taea te whakatika, te tuhi anō, te whakarāpopoto rānei i ngā rekoata kia kore ai e kitea.
- Jurisdiction risk
- Ka taea e ngā rekoata te tū ki raro i ngā ture o tāwāhi, i ngā herenga a te kaiwhakarato rānei, kei waho i te mana whakahaere o te whakahaere.
- AI-reuse risk
- Ka taea e ngā rauemi matatini te whāngai i te whanonga tauira i roto i te pōuri, mēnā kāore te hanganga e rangatira.
- Contestability risk
- Kāore pea e taea e te whakahaere te hanga anō i te take i tae ai ki tētahi whakatau.
- Trust risk
- Ka taea e ngā hunga whai pānga te whakapae tika kāore te tukanga i tika, i oti katoa, i tuhia pono rānei.
- Operator-dependence risk
- Te whakawhirinaki ki tētahi kaiwhakarato kāore e taea te wehe atu me te kore ngaronga.
- Due process
- te tika me te whakaoti e taea te whakaatu o te tukanga i whakamahia ki te whakatau i tētahi whakataunga.